BÜYÜK DİL MODELLERİ KULLANAN DERİN ÖĞRENME TABANLI DİNAMİK ÇOK MODLU VERİ ÖZETLEME YAKLAŞIMLARI - ALTUNDOĞAN, TURAN GÖKTUĞ (Fırat Üniveristesi, 2025)
Veri özetleme problemlerinde özetlenecek veri formatına bağlı olarak doğal dil işleme, bilgisayarlı görme, yapay zeka ve veri madenciliği teknikleri kullanılabilir. Farklı tipte verilerin aynı problem veya sistem içerisinde beraber kullanılması veya bir verinin farklı tipte bir veri moduyla özetlenme ihtiyacı çok modlu veri özetleme uygulamalarının geliştirilmesine sebep olmuştur. Bu kapsamda bu çalışmada farklı çok ve tek modlu veri özetleme yaklaşımları geliştirilmiştir. Tez çalışmasının metin özetleme uygulamaları kapsamında, haber metinlerinin soyutsal ve çıkarımsal özetlenmesine odaklanan bir yöntem, diyalog metinlerinin soyutsal özetlenmesine odaklanan bir yöntem ve hasta sorularını içeren metinlerin soyutsal özetlenmesi için bir yöntem geliştirilmiştir. Geliştirilen ilk metin özetleme yaklaşımında özgün bir kodlayıcı – kod çözücü nöral mimarisi sunulurken diğer metin özetleme yaklaşımlarında öneğitimli büyük dil modellerinin ince-ayarlamaları gerçekleştirilmiştir. Geliştirilen metin özetleme yaklaşımları literatürdeki mevcut yöntemlerle karşılaştırılarak sağladığı katkılar net bir şekilde sunulmuştur. Video ve ses özetleme uygulamaları kapsamında, akıllı şehirlerde kullanılan gözetleme videoları, çevrimiçi platformlardan sunulan aktivite içerikli videoların sorgu odaklı çok-modlu özetlenmesi ve çevrimiçi toplantı videolarının çok-modlu özetlenmesine odaklanılmıştır. Bunlardan gözetleme videolarına odaklı yaklaşımda video özetleme işlemi nesne-merkezli ve olay-merkezli iki özetleme modülünden elde edilen farklı video özetleriyle gerçekleştirilmiştir. Nesne-merkezli özetleme modülü için %90'ın üzerinde istatistiksel özellik koruyabilen, genetik algoritma tabanlı bir yöntem geliştirilirken, olay-merkezli video özetleme modülü için %90'ın üzerinde sınıflandırma başarımına sahip özgün bir transformer mimarisi geliştirilmiştir. Çevrimiçi aktivite videolarının özetlenmesi için kullanıcı sorgusu odağında çapraz dikkat mekanizması kullanan çok modlu bir video özetleme yaklaşımı geliştirilmiştir. Sunulan yaklaşımın video özetleme performansı %87,1'dir. Videolara ait sorgu odaklı özetlerin elde edilmesinin ardından özet videoların metin açıklamaları için yeni bir görü dil modeli de önerilen yöntem kapsamında geliştirilmiştir. Toplantı videosu özetlenmesi için otomatik konuşma tanıma sonrasında toplantıya ait çıkarımsal metin, video ve ses özetleri elde edilerek, toplantıya ait farklı bölümlerin soyutsal vurgularının üretilmesi sağlanmıştır. Önerilen yöntemde özetleme işlemleri için öneğitimli büyük dil modellerinden yararlanılmıştır ve toplantı videolarının %75'in üzerinde kısaltılması sağlanmıştır. Geliştirilen bütün video özetleme yaklaşımlarının performansı literatürdeki diğer çalışmalarla karşılaştırılmıştır ve önerilen yöntemlerin performans üstünlüğü net bir şekilde gösterilmiştir.

In data summarization problems, natural language processing, computer vision, artificial intelligence and data mining techniques can be used depending on the data format to be summarized. The need to use different types of data together in the same problem or system or to summarize a data with a different type of data mode has led to the development of multimodal data summarization applications. In this context, different multimodal and single-modal data summarization approaches have been developed in this study. Within the scope of the text summarization applications of the thesis study, a method focusing on abstractive and extractive summarization of news texts, a method focusing on abstractive summarization of dialogue texts and a method for abstractive summarization of texts containing patient questions have been developed. While an original encoder-decoder neural architecture is presented in the first text summarization approach developed, fine-tuning of pre-trained large language models has been performed in other text summarization approaches. The developed text summarization approaches are compared with existing methods in the literature and their contributions are clearly presented. Within the scope of video and audio summarization applications, the focus is on surveillance videos used in smart cities, query-driven multi-modal summarization of activity-based videos presented on online platforms, and multi-modal summarization of online meeting videos. In the approach focused on surveillance videos, video summarization process is performed with different video summaries obtained from two summary modules, object-centric and event-centric. While a genetic algorithm-based method that can preserve over 90% statistical features is developed for the object-centric summary module, a unique transformer architecture with over 90% classification performance is developed for the event-centric video summarization module. A multi-modal video summarization approach that uses a cross-attention mechanism focused on user query is developed for summarizing online activity videos. The video summarization performance of the presented approach is 87.1%. After obtaining the query-focused summaries of the videos, a new vision language model is also developed within the scope of the proposed method for the text descriptions of the summary videos. For the meeting video summarization, after automatic speech recognition, the extractive text, video and audio summaries of the meeting were obtained, and abstractive highlights of different sections of the meeting were produced. In the proposed method, pre-trained large language models were used for summarization operations and over 75% of the meeting videos were shortened. The performance of all developed video summarization approaches was compared with other studies in the literature and the performance superiority of the proposed methods was clearly demonstrated.
Deep learning based multi modal data summarization approaches using large language models
Keywords: Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrol