Tartışmalı Bazı Kırâat Konularının Kaynaklar Müvâcehesinde Tahlili - Bosat, Sait (My University, 2023)
Kur’ân kırâatinin ibadet sayılması sebebiyle anlamı kadar telaffuz şekli de büyük önem arz etmektedir. Müslümanlar Kur’ân kelimelerinin telaffuzunun otantikliğine azami derecede önem vermişler ve en doğrusunu muhafaza etmeye çabalamışlardır. Ancak bu gayretler; değişik bölgelerdeki milletlerin dil özellikleri, hançere yapıları, anlayış, uygulama ve yorum farklılıkları gibi etkenlerden dolayı bazı ihtilafları da beraberinde getirmiştir. Başta Kur’ân lafızlarının fonetiğini konu edinen mahreç ve sıfatlar farklı yorumlanmış ve o doğrultuda okunmuştur. İhtilafların nedenleri arasında kaynakların yeterince kullanıl(a)maması, kaynaklardaki bilgilerin uygulanagelen okuyuşu destekleme yönünde yorumlanması gibi nedenleri sayabiliriz. Çalışmada, tecvîd uygulamalarına dair ülkemiz ile diğer ülkeler arasındaki telaffuz farklılıkları değerlendirilmiş, ilgili konular tecvîd kaynaklarına başvurularak ilmî zeminde masaya yatırılmıştır. Arap ülkeleri ile Türkiye’deki okuyucular arasında gerek teorik gerek pratik boyuttaki farklılıklar, tecvîd ilminin esasına taalluk eden konular olmaktan ziyade fürûâta dair meselelerde baş göstermektedir. Karşılaşılan belli başlı ihtilaflar şu şekilde özetlenebilir. ??d/? harfinin seslendirilmesi hususundaki teorik ve pratik farklılık, i?f? uygulamasının ince ya da kalın seslendirilmesi noktasında teorik ve pratik farklılık, i?l?b’ın uygulanmasındaki teorik ve pratik farklılık, İ?f?- i şefevî’nin uygulanmasındaki teorik ve pratik farklılık ve dudakların id??m ve sükûnlarda aldığı şekillerdeki pratik farklılık. Bu ihtilaflardan birçoğunun anlayış ve yaklaşım farklılığından kaynaklandığı söylenebilir. Herhangi bir harfin özgün sesiyle okunup okunmadığını harflerin mahreç ve sıfat bilgisi belirler. Buna göre harfin okunması sırasında nefesin akıp akmamasına göre hems-cehr; mahrecin tıkanıp tıkanmaması sonucunda sesin akıp akmamasına göre şiddet-ri?vet-beyniyye; dil kökünün üst damağa yükselip yükselmemesine göre isti‘lâ-istifâle, i?b??, infitâh; telaffuzlarının zorluk ve kolaylıklarına göre i?m?t-izlâk sıfatları belirlenmiştir. Kaynaklara göre ??d harfinin; cehr/nefes akmaması, ri?vet/ses akması, isti‘la/kalınlık, i?b??/ziyade kalınlık, i?m?t/zor telaffuzlu, isti??le/ses uzaması, tefeşşî/ses yayılması ve nef?/üfürük gibi sıfatları mevcuttur. Kısaca ??d, dilin yan tarafından sesi akıtılarak, yumuşak ve kalın okunan bir harftir. Tenvin ya da sakin nûn’un i?f? edilmesi hususunda da Arap ve Türk okuyucuları arasında farklılık bulunmaktadır. Ülkemizde uygulanagelen i?f? bütünüyle incedir. Araplarda ise tenvin ya da sakin nûn’dan sonra ince harf gelirse i?f? ince, kalın gelirse kalın okunmuştur. Ancak i?f?da ?unnenin sonraki harfin sesine paralel olarak kalınlaşıp incelmesine dair bilgilere, kadim kaynaklarda rastlanmamıştır. İ?l?b ve dudak i?f?sı tecvîdlerinde, tanımlara dayalı olarak Araplar uygulama sırasında dudaklar arasında bir furce/açıklık olmasının lüzumunu dillendirirken, Türk okuyucular dudakların kapanması gerektiği düşünülmüştür. Kaynaklarda açıklık olmasına yönelik herhangi bir açıklamaya rastlanmaktadır. Her iki uygulamada da dudakların normal bir tarzda birleştirilmesi suretiyle ?unneli bir uygulamanın doğru olduğu söylenebilir. Dudak talimi, “Okuma esnasında dudakların alması gereken şekilleri düzenleyen kurallar bütünüdür.” şeklinde tanımlanabilir. Ötre harekede dudaklar uzatılırken esrede alt çene aşağı iner, üstünde ise ağız dik olarak açılır. Ülkemizde uygulanan dudak talimi kaidelerini ilk defa Ali Rıza Sağman sistematik bir hale getirmiştir. Bu doğrultuda sâkin harf ve id??mlarla ilgili iki ana kural ortaya çıkmıştır. 1. Sâkin mâ kabline tâbidir. Dudaklar id??mın söz konusu olmadığı sükûn ve i?l?b uygulamalarında önceki harekeye göre vaziyet alır. 2. Mud?am, mud?amun fîh’e tâbidir. Dudaklar, id??m halinde ikinci harfin harekesine göre şekil alır.
Keywords: Tilâvet; Kur’ân; Fonetik; Eda; Farklılık.