20. YÜZYILIN BAŞLARINDA KAZAKLARDAN DERLENEN ?C b. UN?K EFSANESİ - Kyzy, Lıra Maırambek (My University, 2025)
19. yüzyılın ikinci yarısında Çarlık Rusyası, Türkistan’ı ele geçirince bölgeyi derinlemesine inceleme faaliyetlerini başlatmış ve bu süreçte birçok önemli araştırma gerçekleştirilmiştir. Bu araştırmalardan öne çıkan isimlerden biri Abubakir Ahmetcanoviç Divayev olmuştur. Divayev, Türkistan’ın çeşitli bölgelerinden derlediği anlatılarla bölgenin halk edebiyatına önemli katkılarda bulunmuştur. Özellikle 20. yüzyılın başlarında Kazakistan’ın Jambıl bölgesinden derlediği ?c b. Un?k efsanesi, Kazaklar arasında yaygın olmasıyla Divayev’in dikkatini çekmiştir. Efsane, 1908’de Kazan’da “Kirgizskaya Legenda o Vethozavetnom Velikane Adje (Oge)” (Eski Ahit Devi Âc Hakkında Bir Kazak Efsanesi) adıyla yayımlanmıştır. Yayında efsanenin Arap harfli metni, Kiril harfli transkripsiyonu ve Rusça tercümesi bir arada sunulmuştur. İsrâiliyat kaynaklarına dayanan ve farklı rivayetler barındıran çok katmanlı bir yapıya sahip olan bu efsane, Kazaklar arasında Âc, Ala? ?asar, Ala??asar Alıf, Alpamıs adlarıyla varyantlaşmıştır. Efsaneyi değerli kılan bir diğer husus, dönemin Jambıl ağzını yansıtacak biçimde bir Jambıl sakininin ağzından kaydedilmesi ve Arap harfli metin Kiril harflerine aktarılırken, yazı dili ile konuşma dili arasındaki farklılıklara dikkat edilerek bölge ağzının titizlikle transkripsiyonda işaretlenmesidir. Bu çalışmada, Arap harfli metin Latin harflerine aktarılarak Çağatay Türkçesi yazı diline yansıyan Kazakçanın belirgin özellikleri üzerinde durulmuş ve Divayev’un transkripsiyonundan hareketle Jambıl ağzının bazı özellikleri incelenmiştir.
Keywords: Derleme; Kazakça; Divayev; ?c b. Un?k efsanesi; Jambıl ağzı.