GELENEK VE MODERNİTE ARASINDA REŞİD RIZA - Kartal, Rabia Nur (Fırat Üniversitesi, 2025)
Bu çalışma modern İslam siyasi düşüncesinde Afgani-Abduh çizgisinde ilerleyen Reşid Rıza’nın (1865-1935) politik fikirlerini merceğe almaktadır. Çalışmanın amacı Reşid Rıza’nın ıslah ve tecdit düşüncesini, gelenek-modernite çatışmasında İslam dünyasının geleceği bağlamında nasıl temellendirdiğini ve bu düşüncenin günümüz İslam siyaset düşüncesi üzerindeki yansımalarını incelemektir. Nitekim modern İslam siyasi düşüncesi daha ziyade Afgani ve Abduh’un siyasi yelpazesi ekseninde ilerlemiş, Reşid Rıza ile ilgili geniş çaplı bir analiz yapılmamıştır. Bu çalışma literatürdeki bu eksikliği tamamlama gayesi taşımaktadır. Bu bağlamda Rıza’ya göre, Müslüman Doğu’nun Batı nezdinde geri kalışı ve emperyal güçler tarafından sömürgeleştirilmesi Müslümanların bid’at ve hurafelere saplanarak İslami hakikat ve değerlerden kopuşu sebebiyledir. Rıza’ya göre İslam coğrafyasının Batı karşısında almış olduğu bu mağlubiyet İslam’ın ilerlemeye mâni oluşundan değil; bilakis Müslümanların İslami hakikat ve değerlerden uzaklaşmasından kaynaklanmaktadır. Müslüman coğrafya bilgisizlik, cehalet, yoksulluk, yozlaşma ve istibdat içerisinde kıvranırken Batı muazzam atılımlar gerçekleştirmiş, askeri, ekonomik, siyasi ve kültürel alanlarda üstünlüğünü ispat etmiştir. Dolayısıyla ilerleme ne klasik ulemanın iddia ettiği gibi geleneklere sıkı sıkıya bağlılık ne de modernistlerin ileri sürdüğü gibi İslami kaideleri tamamen terk etmek suretiyle her anlamda Batı’yı taklit ederek gerçekleşebilir. Bir orta yol mümkündür ve İslam’ın bizatihi kendisi –Kuran ve Sünnet- terakkiyi sağlayacak dinamikleri barındırmaktadır. Rıza’ya göre İslam, modern dünyanın getirmiş olduğu norm ve değerlere –anayasa, meclis, parlamento, sınırlı iktidar, insan hakları, demokrasi- karşı çıkmamakta, bilakis şu’ra ve meşveret kavramları ekseninde bu normları teşvik edici bir sistematik sunmaktadır. Bilim ve teknik alanında Batı’nın kazanımları örnek alınmalı iken Müslümanlar ümmet bilinci içerisinde kendi yerel kimlik ve değerlerini de muhafaza etmelidirler. Bu minvalde Rıza modernleşme ve Batılılaşma arasında keskin bir ayrıma işaret etmektedir. Bu açıdan Rıza’nın hilafet teorisi Kuran-sahih sünnet ile modern gereklilik ve kurumların; çağdaş normlar ile İslami değerlerin uzlaşı noktasından hareket etmektedir. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi tekniği ve yorumsamacı bir yaklaşımla ele alınmıştır.

This study examines the political ideas of Rashid Reza who follows the Afgani-Abduh line in modern Islamic political thought. The aim of the article is to examine how Rashid Reza founded his idea of reform and renewal in the context of the future of the Islamic world in the conflict of the tradition and modernity and the reflections of this idea on today’s Islamic political thought. As a matter of fact, modern Islamic political thought has progressed more along the political spectrum of Afgani and Abduh, and no comprehensive anaysis has been made regarding Rashid Reza. This article aims to fill this gapin the literature. In this context, according to Reza, the backwardness of Muslim East in the face of the West and its colonization by imperial Powers due to the Muslims becoming obsessed bid’ahs (unwarrant innovation in religion) and supersititions and breaking away from Islamic truths and values. According to Reza, this defeat of Islamic geography against the West is not due to the fact that Islam prevent progress. On the contrary, Muslims are moving away from Islamic truhts and norms. While the Muslim geography is writhing in ignorence, powerty, corruption and autocracy, West has made tremendous strides and proved its superiority in military, economic, political and cultural fields. Therefore, progress can be achieved neither by strict adherence to traditions, as claimed by classical ulama nor by imitating the West in every sense by completely abandoning Islamic rules, as claimed by modernists. A middle way is possible and Islam, itself -Quran and Sunnah- contains the Dynamics that will ensure the progress. According to Reza, Islam does not oppose the norms and values introduced modern world – constitution, parliament, limited government, human rights and democracy- but rather offers a system that promotes these norms along the axis of the concepts of shura and meshveret. While the achievements of the West in the field of science and technology should be taken an example, Muslims should also preserve their local identity and values within the consciousness of ummah. In this respect, Reza points out a sharp distinction between modernization and westernization. From this point of view, Reza’s theory of caliphate operates from the point of reconciliation of the Quran-Sunnah and modern requirements and institutions; contemporary norms and Islamic values. This article was handled with document analysis technique, one of the qualitative research methods and an interpretive approach.
Rashid Reza Between Tradition and Modernity
Keywords: Political Theory and Political Philosophy; Siyasal Teori ve Siyaset Felsefesi