1880 Tarihli Ankara Vilayet Lâyihası Bağlamında, Ankara Kentinin İdari, Ekonomik ve Sosyal Dinamikleri - Çelik, Kürşat (My University, 2025)
Çalışma, Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılın sonlarında taşra yönetimi bağlamında, Ankara kentinin idari, sosyoekonomik ve demografik yapısını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın temel kaynağını, 1880 tarihli Ankara Vilayet Lâyihası oluşturmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden tarihsel belge analizi esas alınarak gerçekleştirilen çalışmada; Ankara’nın idari düzeni, nüfus yapısı, ekonomik faaliyetleri, eğitim kurumları, ulaşım altyapısı ve güvenlik durumu detaylı biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Ankara’nın taşra şehirleri arasında önemli bir konumda yer almakla birlikte, altyapı ve kamu hizmetleri bakımından ciddi eksiklikler taşıdığını göstermektedir. Lâyihada özellikle ulaşım altyapısının yetersizliği, şose yollar ve demiryolu projelerinin eksikliği nedeniyle ticari faaliyetlerin sınırlı kaldığı vurgulanmıştır. Eğitim alanında, rüşdiye mekteplerinin sayısının artırılması ve köylerde sıbyan mekteplerinin yaygınlaştırılması gerekliliği belirtilmiştir. Güvenlik açısından, taşrada artan eşkıyalık olayları ve jandarma teşkilatının yetersizliği dikkat çekmektedir. Demografik yapı açısından, Ankara’nın Müslüman ve gayrimüslim topluluklardan oluşan karma bir nüfusa sahip olduğu; gayrimüslimlerin ticari yaşamda belirleyici rol üstlendiği anlaşılmaktadır. Ekonomik açıdan ise tarım, hayvancılık ve ticaretin başlıca geçim kaynakları olduğu, ancak altyapı eksikliklerinin ekonomik büyümeyi sınırladığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Ankara, Osmanlı taşra şehirleri arasında önemli bir merkez olmasına rağmen, altyapı ve kamu hizmetlerindeki eksiklikler nedeniyle tam anlamıyla gelişimini tamamlayamamıştır. Osmanlı yönetimi, şehrin ekonomik ve sosyal kalkınmasını sağlamak amacıyla çeşitli reform girişimlerinde bulunmuş, ancak bölgesel ve mali kısıtlamalar nedeniyle bu süreçte çeşitli engellerle karşılaşmıştır. Bu bağlamda, Ankara Vilayet Lâyihası, Osmanlı taşra yönetiminin reform sürecine ilişkin önemli bir belge niteliği taşımaktadır.
Keywords: Ankara; 19. yüzyıl; Ulaşım altyapısı; Demografik yapı; Ankara vilayet lâyihası; Osmanlı taşra yönetimi; Sosyoekonomik yapı