H.1254 tarihli 3738 numaralı Musul eyaleti, ehl-i zimmet reaya defterinin transkripsiyon ve değerlendirilmesi - Çetiner, Esra (Fırat Üniveristesi, 2026)
Osmanlı Devleti, idari ve mali yapısını sürdürülebilir kılmak adına kuruluşundan itibaren nüfusu kayıt altına alma geleneğine büyük önem vermiştir. Klasik dönemde fethedilen bölgelerin insan gücünü ve vergi potansiyelini belirlemek amacıyla başvurulan "tahrir" sistemi, devletin demografik hafızasını oluşturmuştur. Ancak zamanla ortaya çıkan iç huzursuzluklar ve idari aksaklıklar, bu sistemli kayıt faaliyetlerinin bir dönem aksamasına neden olmuştur. XIX.yüzyıla gelindiğinde, imparatorluğun modernleşme ve merkezileşme çabaları doğrultusunda nüfusun daha sistematik bir şekilde tespiti yeniden bir zorunluluk haline gelmiştir. Devletin modern bir vatandaşlık ve idari yapı kurgulama isteğiyle 1828-1829 yıllarında başlatılan yeni sayım girişimleri, dönemin siyasi ve askeri gelişmeleri nedeniyle kısa süreli kesintilere uğrasa da 1831 yılından itibaren imparatorluk genelinde düzenli bir faaliyet halini almıştır. Bu süreçte tutulan nüfus defterleri, sadece birer istatistik belgesi değil, aynı zamanda Osmanlı toplumunun sosyal yapısını çözümleyen en kıymetli birincil kaynaklar haline gelmiştir. Bu çalışmanın temel amacı, söz konusu kayıt faaliyetlerinin stratejik bir parçası olan 3738 numaralı Musul nüfus defterini transkribe ederek incelemektir. Musul gibi çok katmanlı bir tarihe ve karmaşık bir sosyokültürel yapıya sahip bir bölgenin, bu birincil arşiv belgeleri ışığında değerlendirilmesi, devletin yereldeki kayıt disiplinini anlamamıza olanak sağlayacaktır.

The Ottoman Empire, from its inception, placed great importance on the tradition of registering its population to ensure the sustainability of its administrative and financial structure. The "tahrir" system, used in the classical period to determine the manpower and tax potential of conquered regions, formed the demographic memory of the state. However, internal unrest and administrative shortcomings caused a period of interruption in these systematic registration activities. By the 19th century, in line with the empire's efforts towards modernization and centralization, a more systematic determination of the population became a necessity once again. New census initiatives, launched in 1828-1829 with the state's desire to create a modern citizenship and administrative structure, were interrupted briefly due to the political and military developments of the time, but became a regular activity throughout the empire from 1831 onwards. The population registers kept during this period became not only statistical documents but also the most valuable primary sources for analyzing the social structure of Ottoman society. The main objective of this study is to transcribe and examine the Mosul population register number 3738, a strategic part of these registration activities. Evaluating a region like Mosul, with its multifaceted history and complex socio-cultural structure, in light of these primary archival documents will allow us to understand the state's local record-keeping discipline.
Transcri̇pti̇on and evaluati̇on of the Mosul provi̇nce ehl-i̇ zi̇mmet reaya populati̇on book no. 3738 dated H.1254
Keywords: Tarih