ALMIS KAĞAN DESTANI’NIN ARKETİPSEL TAHLİLİ - Senocak, Ebru; Doğan, Oğuz (My University, 2017)
Altaylar, Sibirya'nın güneyindeki dağlık alanda yer alan, Şamanizm'e dair inanışların korunup bütün canlılığıyla yaşatıldığı bir coğrafyadır. Yüzyıllık kültürel birikimlerini sözlü gelenek içerisinde aktarmayı başaran Altay Türklerinin anlatmaya dayalı türlerinden birisi olan destanlar, toplumun ortak hafızasını yansıtan ata miraslarıdır. Toplumları derinden etkileyen ve hafızalarda yaşatılarak kültürel belleği koruyan destanlar, milletlerin kimlik bilinci açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışmaya konu olan Almıs Kağan Destanı, arketipsel açıdan oldukça zengindir. Söz konusu destan, Joseph Campbell'ın \"ayrılış-aşama-dönüş\" şeklinde ifade ettiği alt başlıklar halinde ele alınarak toplumun mitik kökene dönüş yollarını nasıl bulduğu değerlendirilecektir. Destanı oluşturan bilinçaltı ruhun mitik öğeleri, arketipsel sembolizm ışığında incelenerek koletif bilinçdışının kültürel bellekte bıraktığı birikim ile toplumun yeniden doğumu tespit edilecektir. Olayların, Cılanaş Uul'un hayatı merkezinde ele alındığı destanda, kahramanın yüce birey arketipi Ay Tana'nın yardımıyla, gölge arketipi olan Kan Çületiy'i yenerek nasıl erginlendiği anlatılmıştır. Çeşitli sınavlardan geçip erginlenen kahraman, bir dönüşüm yaşayarak toplumu yönetecek kişi olmuştur. Destanda ayrıca, kağanlığa gelecek kişilerin alp kahraman vasıfları, toplum adına milletçe verilen mücadelenin ve Türk toplumunda töre kavramının önemi vb. gibi konular epik açıdan değerlendirilmiştir. Destan kahramanı Cılanaş Uul, başlangıçta silik bir karakter iken doğumunun getirdiği olağanüstü yaratılışın farkına vararak kendisini aşama aşama yenilemesi, Tanrı'dan aldığı kut ile savaş, cesaret ve yiğitlik kavramlarını ruhunda bütünleyerek mücadeleci ruhuyla toplumu, başsız olmaktan kurtarması konuya örnek verilebilir. Destanın sonunda Cılanaş Uul, epik açıdan bütün şartları yerine getirerek merkezde bir güneş gibi parlamış ve iktidar gücünü ele geçirmiştir. Kolektifin anlatıları olan destanların, ortak bir yapı ve işleyişe sahip olup arketipsel olarak ait oldukları milletlere çeşitli mesajları iletmek istedikleri görülmektedir. Destan kahramanları, milletlerin idealize ettiği alp vasıflı kişilerdir. Bir milletin hayalini gerçekleştirecek kahraman, sahip olduğu mucizevi doğum, olağanüstü güç, yardımcı kişiler ve silahlarıyla toplumun başına lider olmayı hakedecek güç ve kudrete sahiptir. Destan kahramanı Cılanaş Uul, bireyleşme yolculuğunda attığı adım ile cesaretini ispatlamış ve değişime hazır olduğunu göstermiştir. Eşiği geçerek engelleri başarıyla aşan Cılanaş Uul, bu zorlu sınavdan erginlenerek/ kağanlık makamına geçerek geri dönmüş ve milleti/kendisi adına âdeta yeniden doğmuştur
Keywords: Folklor; Antropoloji