Literary Arts of al-Mu?assin?t al-Laf?iyyah in Zamakhshari's Work Titled Naw?bi? al-Kalim - Altunbay, Mustafa (Fırat University, 2025)
The science of al-Bad??, whose foundations were laid by Ibn al-Mu?tazz (d. 296/908) during the Abbasid period, entered a phase of maturation with the contributions of Ab? Ya?k?b al-Sakk?k? (d. 626/1229) and later Kha??b al-Qazw?n? (d. 739/1338). In subsequent periods, it acquired an independent status within the sciences of Arabic rhetoric as its terminology crystallized. Derived from the phrase ta?s?n al-kal?m found in its definition, the science of al-Bad?? is traditionally divided into two main categories: al-mu?assin?t al-ma?nawiyya, known as semantic or conceptual embellishments, and al-mu?assin?t al-laf?iyya, known as verbal embellishments. Although it is known that eloquent Arabs used al-Bad?? figures in their poetry and orations beginning from the pre-Islamic period, the intensive use of these figures by some literati during the Abbasid period, which gave an impression of being artificial, became a subject of criticism. However, this critical perspective was somewhat overcome through the masterful application of these figures by prominent authors in the maq?ma genre, such as Ab? Mu?ammad Q?sim b. ?Al? al-?ar?r? (d. 516/1122). J?rull?h al-Zamakhshar? (d. 538/1144), a contemporary of al-?ar?r?, authored numerous significant works in both the Islamic sciences and Arabic language and literature. He played a pioneering role in rhetoric by practically applying the theories of ?Abd al-Q?hir al-Jurj?n? (d. 471/1078-79) to Qur'anic verses in his famous tafs?r al-Kashsh?f, making them more tangible. Furthermore, in his works like al-Na???i? al-kib?r, A?w?q al-dhahab, and Naw?bigh al-kalim, he showcased his rhetorical mastery. His Naw?bigh al-kalim, in particular, is a collection of aphorisms valued for their profound meaning and linguistic merit. In this book, al-Zamakhshar? skillfully blends the pure Arabic style he acquired while travelling in Arabia during his residence in Mecca with the brilliant style of literati like al-?ar?r?, yet without any artificiality. This work is a rich repository of examples for all three branches of Arabic rhetoric al-Ma??n?, al-Bay?n, and al-Bad?? and is especially significant for exemplifying al-mu?assin?t al-laf?iyya. The study of al-mu?assin?t al-laf?iyya in classical texts often suffers from a limited number of repetitive examples, neglecting practical application. While modern studies have tried to address this, the simple examples provided often fail to convey the full aesthetic depth of these figures. Naw?bigh al-kalim, composed of memorable and relatively easy-to-memorize aphorisms, therefore stands out as a precious resource for the analysis, application, and comprehension of the verbal figures of al-Bad??. In this study, the terminological boundaries of these verbal figures have been established based on foundational works of rhetoric and modern simplified texts derived from them. Subsequently, examples from Naw?bigh al-kalim corresponding to these definitions have been extracted. The work contains examples of al-jin?s al-mum?thil and al-jin?s al-mustawf?; as well as al-jin?s al-mutash?bih, al-jin?s al-mafr?q, al-jin?s al-marf?w, and al-jin?s al-mulaffaq. Furthermore, examples for al-jin?s al-mu??ri?, al-jin?s al-l??iq, al-jin?s al-mard?f, al-jin?s al-muktanif, al-jin?s al-mu?arraf, al-jin?s al-muzayyal, al-jin?s al-mu?arraf, al-jin?s al-mu?a??af, and jin?s al-qalb are found. Among these, al-jin?s al-l??iq is the most frequently used. Figures related to al-jin?s, such as jin?s al-ishtiqaq and shibh jin?s al-ishtiqaq, are also abundantly employed. The three types of rhymed prose “al-saj?” (al-mu?arraf, al-mutaw?z?, and al-mura??a?) are frequently utilized at the pauses between phrases. In addition, other figures such as luz?m m? l? yalzam, radd al-?ajuz ?al? al-?adr, and muw?zana appear often in Naw?bigh al-kalim. Throughout the work, al-Zamakhshar? employs all these verbal figures in an unforced and natural manner, without compromising eloquence, rhetorical effectiveness or meaning. On the contrary, he utilizes these verbal embellishments to render the meaning more beautiful and impactful. In this respect, the aphorisms in Naw?bigh al-kalim are not only subtle and profound in meaning but also serve as precious examples for the verbal figures within the science of al-Bad?? due to the eloquence and beauty of their expression.

Abbâsiler döneminde İbnü’l-Mu?tez (ö. 296/908) tarafından temelleri atılan bedî? ilmi önce Ebû Ya?kûb es-Sekkâkî (ö. 626/1229), daha sonra Hatîb el-Kazvînî’nin (ö.739/1338) katkıları ile beraber olgunlaşma dönemine girmiş; takip eden dönemlerde ıstılahlarının netlik kazanmasıyla belâgat ilimleri içerisinde müstakil bir hüviyet kazanmıştır. Bedî? ilmi, tarifinde geçen sözün güzelleştirilmesi anlamındaki tahsînü’l-kelâm (????? ??????) ibaresinden hareketle, mânevî sanatlar anlamındaki el-muhassinâtü’l-ma?neviyye (???????? ????????) ve lafzî sanatlar anlamındaki el-muhassinâtü’l-lafziyye (???????? ???????) başlıkları altında iki kısma ayrılmaktadır. Fasih Arapların bedî? sanatlarını henüz Câhiliye döneminden itibaren şiirlerinde ve hutbelerinde kullandığı bilinse de özellikle Abbâsiler döneminde bazı edebiyatçıların bu sanatları zorlama ve yapmacık izlenimi veren yoğun kullanımları eleştiri konusu olmuştur. Ancak bu eleştirel bakış Ebû Muhammed K?sım b. Alî el-Harîrî (ö.516/1122) gibi makâme türünde öne çıkan ediplerin bu sanatları usta bir şekilde kullanmaları sonucu bir nebze azalmıştır. Harîrî ile çağdaş olan Cârullah ez-Zemahşerî (ö. 538/1144), İslamî ilimlerde olduğu kadar Arap dili ve edebiyatı sahasında da geriye birçok önemli eser bırakmıştır. Zemahşerî, Abdulkâhir el-Cürcânî’nin (ö. 471/1078-79) teorik olarak ileri taşıdığı belâgat ilimlerini el-Keşşâf olarak bilinen tefsirinde âyetler üzerinde tatbik ederek daha somut bir hale getirmiş; bu ilimlerde büyük bir değişimin öncüsü olmuştur. Diğer taraftan en-Nesâ?ihu’l-kibâr isimli makâmatında, en-Nesâ?ihu’s-sığ?r olarak da bilinen Atvâku’z-zeheb fi’l-mevâ?iz ve’l-hutab ve Nevâbiğu’l-kelim gibi eserlerinde fesâhat ve belâgat alanındaki yeteneğini kendi sözleri üzerinden ortaya koymuştur. Özellikle Nevâbiğu’l-kelim isimli eserindeki özlü sözler hem anlam bakımından hem de dil ve edebiyat açısından kıymetlidir. Bu sözlerde zengin bir lügat kullanımı, fasih, îcazlı ve belâgatlı bir üslup hakimdir. Zemahşerî’nin bu eserinde, onun Mekke’de ikamet ettiği zaman diliminde Arabistan’da dolaşarak edindiği halis Arap üslubu ile, kendi döneminde Bağdat civarındaki Harîrî gibi ediplerin bedî? ilmine ait sanatlarla dolu parlak üslubunun tekellüften uzak ve doğal bir şekilde meczedilmiş hali önümüze çıkmaktadır. Bu eser aynı zamanda belâgat ilminin me?ânî, beyân ve bedî? kısımlarının her birine dair zengin kullanım örnekleri içermektedir. Bedî? ilminde lafzî sanatların kullanımını örneklendirmesi açısından ise özellikle önemlidir. Zira klasik belâgat eserlerinde lafzî sanatlara dair kuralların sürekli tekrarlanan sınırlı sayıda örnek üzerinden ele alınması bu kuralların pratik yönünün ihmal edilmesine sebep olmuştur. Modern dönemde bu açığı kapatmaya yönelik eserler yazılmış olsa da verilen örneklerin kısalığı ve basitliği bu sanatlardaki edebî zevk ve anlayışın tam olarak kavranmasına engel oluşturmaktadır. Bu yüzden akılda kalıcı ve ezberi nisbeten kolay vecizelerden meydana gelen Nevâbiğu’l-kelim, bedî? ilmine ait lafzî sanatların incelenmesi, tatbik edilmesi, örneklendirilmesi ve bu şekilde kavranması noktasında kıymetli bir eserdir. Bu çalışmada lafzî sanatlara ait ıstılahların sınırları, temel belâgat eserleri ve temel eserlerden hareketle sadeleştirilmiş modern eserler esas alınarak belirlenmiştir. Daha sonra Nevâbiğu’l-kelim’de geçen bu sanatlara dair örnekler tanımların sınırlarına uygun olarak ortaya konulmuştur. Nevâbiğu’l-kelim’de lafzî sanatlara ait mümâsil cinas, müstevfâ cinas gibi tam ve basit cinas türleri; müteşâbih cinas, mefrûk cinas, merfuv cinas ve müleffak cinas gibi tam ve mürekkep cinas türlerine örnekler bulunmaktadır. Yine muzârî cinas, lâhık cinas, merdûf cinas, müktenif cinas, mutarref cinas, müzeyyel cinas, muharref cinas, musahhaf cinas, cinâs-ı kalb gibi gayr-ı tam cinas türlerinin hepsi için örnekler bulunmaktadır. Cinas türlerinden en çok lâhık cinas kullanılmıştır. Cinasa mülhak olan cinâs-ı iştikâk ve şibh-i cinâs-ı iştikâk türünde yine çokça kullanım bulunmaktadır. İbareler arası fasılalarda secinin üç türü olan mutarref seci, mütevâzî seci ve murassa? seci sıkça kullanılmıştır. Bunların dışında lüzumu mâ lâ yelzem, reddü’l-?acüz ?ale’s-sadr ve muvâzene gibi sanatlar da Nevâbiğu’l-kelim'de sık sık geçmektedir. Zemahşerî bu eserinde bütün bu lafzî sanatların kullanımını tekellüfsüz ve doğal bir şekilde yapmış, lafzî sanatları kullanırken fesahat, belâgat ve manaya zarar vermemiştir. Bilakis bu lafzî sanatları kullanarak manayı daha güzel ve etkili hale getirmiştir. Bu açıdan eserdeki cümleler mana yönünden ince ve derinlikli olmasının yanısıra, lafızlarındaki fesâhat ve güzellik yönüyle de bedî? ilmindeki lafzî sanatlar için kıymetli örnekler vermektedir.
Zemahşerî’nin Nevâbiğu’l-kelim Adlı Eserinde Bedî? İlmine Ait Lafzî Sanatlar
Keywords: Arabic Language and Rhetoric; Arap Dili ve Belagatı