17. Yüzyılın İkinci Yarısında Antakya Kazasında İskan ve Nüfus (1678/1089 Tarihli Avariz-Hane Defterine Göre) - Çakar, Enver (My University, 2004)
Mufassal avârız-hâne defterleri, klasik tahrir geleneğinin terk edilmesinden sonra Osmanlı devleti sınırları dahilinde yer alan iskân alanları ile bunların demografik vaziyetlerinin tespitinde oldukça önemli kaynaklardır. Bu defterlerin her bölge için ayrı ayrı incelenerek nüfus istatistiklerinin elde edilmesi, demografi ve iskân tarihinde meydana gelen değişiklikler ve bunların sebepleri hususunda daha sağlam verilerin elde edilmesine önemli katkı sağlayacaktır. Bu çalışmada, 1678 tarihli avârız-hane defterinde yer alan bilgiler ışığında 17. yüzyılın ikinci yarısında Antakya kazasının iskân ve nüfusu ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu zamanda Antakya şehrinin 24 mahallesi olup, bu iskân mahallerinde toplam olarak 1.584 ev ile muhtelif sayıda ev, oda ve kulübelerden oluşan 30 halk binası yer almaktaydı. Şehir nüfusunu çoğunlukla Müslümanlar teşkil etmekle birlikte, az sayıda da olsa, Hıristiyan nüfus da meskûn bulunmaktaydı. 1678'de Antakya kazasını teşkil eden köyler Süveyde, Kuseyr, Cebel-i Akra` ve Altun-özü adlı 4 nahiyeye bağlı bulunmaktaydı. Bu nahiyelere tabi olarak kaza dahilinde, 127'si meskûn, 26'sı da harap olmak üzere, toplam olarak 153 köy yer almaktaydı. Bu köylerde sakin olan yetişkin erkek nüfusu ise 3.512 nefer olup, bunun %93'ü Müslüman, %7'si de gayr-i müslimlerden meydana geliyordu. Antakya şehrinin nüfusu, 16. yüzyıldan 17. yüzyıla gelinceye kadar, genellikle artış kaydetmiştir. Fakat, aynı şeyi kaza dahilinde yer alan köyler için söylemek mümkün değildir. Köylerin nüfusunda önemli oranda düşüşler meydana geldiği gibi, meskûn köylerin sayısı da azalmıştır. Fakat, alınan bazı özendirici tedbirler sayesinde 17. yüzyılın sonlarına doğru birçok köy yeniden iskân olmuştur.
Keywords: Tahrir defterleri; Antakya; yerleşim; nüfus; demografik yapı; mahalle; 17. Yüzyıl; avarız vergisi; köyler