İzmir basını ve İzmir Gazeteciler Cemiyeti tarihi - Ser, Esra (Fırat Üniveristesi, 2026)
Basın, demokratik toplumlarda kamuoyunun oluşması, yurttaşların doğru bilgiye erişmesi ve toplumsal denetim mekanizmalarının işlerlik kazanması bakımından temel kurumlardan biridir. Yerel basın ise ulusal basından farklı olarak, bulunduğu kentin gündelik yaşamına, toplumsal beklentilerine, yerel sorunlarına ve kamusal tartışma alanlarına doğrudan temas eden özgün bir iletişim alanı oluşturmaktadır. Bu bakımdan İzmir, Osmanlı İmparatorluğu döneminden itibaren Fransızca, Rumca, Ermenice, Ladino ve Türkçe gibi farklı dillerde yayımlanan gazete ve dergileriyle Türkiye basın tarihi içinde önemli bir konuma sahiptir. Kentin çok kültürlü yapısı içinde gelişen bu matbuat geleneği, Milli Mücadele yıllarında bağımsızlık düşüncesinin yayılmasında; Cumhuriyet döneminde ise yeni rejimin modernleşme ve çağdaşlaşma politikalarının halka aktarılmasında etkili bir rol üstlenmiştir. Bu araştırma, İzmir Basın ve Gazeteciler Cemiyeti'nin tarihsel gelişimini, kurumsal yapısını, mesleki işlevlerini ve İzmir kent hayatındaki çok yönlü etkilerini incelemektedir. Çalışmada, cemiyetin ortaya çıkış süreci, II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'de yaşanan demokratikleşme eğilimleri ve basın alanında sivil örgütlenme ihtiyacı bağlamında ele alınmıştır. Tek parti döneminde basının büyük ölçüde devlet denetimi altında şekillenen yapısı, çok partili hayata geçiş süreciyle birlikte dönüşmeye başlamış; gazetecilerin mesleki haklarını koruyacak, dayanışmayı güçlendirecek ve basın özgürlüğünü savunacak özerk kurumlara duyulan ihtiyaç belirginleşmiştir. Bu tarihsel zeminde kurulan İzmir Basın ve Gazeteciler Cemiyeti, yalnızca gazete sahiplerini temsil eden dar kapsamlı bir yapı olmaktan ziyade, muhabir, yazar, redaktör, dizgici ve diğer basın çalışanlarını kapsayan bir mesleki dayanışma kurumu olarak öne çıkmıştır. Araştırmada cemiyetin, kuruluşundan itibaren gazetecilerin ekonomik, sosyal ve hukuki haklarının korunmasında üstlendiği rol üzerinde durulmuştur. Cemiyetin, basın çalışanlarının iş güvencesi, sosyal yardımlaşma, mesleki dayanışma ve etik ilkelere bağlı gazetecilik anlayışı bakımından İzmir basın tarihinde önemli bir kurumsal işlev gördüğü belirlenmiştir. Ayrıca çok partili hayata geçiş sürecinden başlayarak farklı dönemlerde yaşanan siyasal baskılar, ekonomik krizler, basında tekelleşme eğilimleri ve dijitalleşme süreci karşısında cemiyetin basın özgürlüğünü ve gazetecilik mesleğinin bağımsızlığını korumaya yönelik çabaları değerlendirilmiştir. Çalışmada İzmir Basın ve Gazeteciler Cemiyeti'nin yalnızca mesleki bir örgütlenme olmadığı; aynı zamanda kentin sosyal, kültürel ve sanatsal hayatına katkı sağlayan bir sivil toplum kurumu olduğu da ortaya konulmuştur. Cemiyet tarafından düzenlenen basın baloları, yayımlanan bayram gazeteleri, mesleki dayanışma faaliyetleri, basın müzesi girişimleri ve dijital arşiv çalışmaları, kurumun İzmir'in kent belleğinin korunmasında önemli bir aktör hâline geldiğini göstermektedir. Bu yönüyle cemiyet, İzmir basınının tarihsel birikimini gelecek kuşaklara aktaran, kentin çok sesli ve demokratik kimliğini güçlendiren kurumsal yapılardan biri olarak değerlendirilebilir. Bu araştırma, İzmir Basın ve Gazeteciler Cemiyeti'ni yalnızca kronolojik bir kurum tarihi çerçevesinde değil; yerel basın, mesleki örgütlenme, basın özgürlüğü, kent belleği ve sivil toplum ilişkileri bağlamında ele almaktadır. Elde edilen bulgular, cemiyetin İzmir'de gazetecilik mesleğinin kurumsallaşmasına, basın çalışanlarının hak arama süreçlerine, yerel demokrasinin gelişimine ve kentin kültürel hafızasının korunmasına önemli katkılar sunduğunu göstermektedir.

The press is one of the fundamental institutions of democratic societies in terms of shaping public opinion, enabling citizens to access accurate information, and ensuring the functioning of mechanisms of social oversight. Unlike the national press, the local press creates a distinctive field of communication that directly engages with the daily life, social expectations, local problems, and public debates of the city in which it operates. In this respect, İzmir occupies an important place in the history of the Turkish press, with its newspapers and periodicals published in various languages, including French, Greek, Armenian, Ladino, and Turkish, since the Ottoman period. This press tradition, which developed within the city's multicultural structure, played an influential role in the dissemination of the idea of independence during the National Struggle and, in the Republican period, in conveying the modernization and reform policies of the new regime to the public. This thesis examines the historical development, institutional structure, professional functions, and multifaceted impact of the İzmir Press and Journalists Association on urban life in İzmir. The emergence of the association is discussed in relation to the democratization tendencies in Türkiye after the Second World War and the need for civil organization in the field of the press. The press structure, which had largely been shaped under state control during the single-party period, began to transform with the transition to multi-party political life. In this process, the need for autonomous institutions that would protect journalists' professional rights, strengthen solidarity, and defend press freedom became increasingly visible. Established on this historical ground, the İzmir Press and Journalists Association stood out not as a narrow organization representing only newspaper owners, but as a professional solidarity institution embracing reporters, columnists, editors, typesetters, and other press workers. The study focuses on the role assumed by the association in protecting the economic, social, and legal rights of journalists from its foundation onward. It reveals that the association performed an important institutional function in the history of the İzmir press in terms of job security, social assistance, professional solidarity, and journalism based on ethical principles. In addition, the study evaluates the association's efforts to protect press freedom and the independence of the journalism profession in the face of political pressures, economic crises, monopolization tendencies in the media, and the process of digitalization in different historical periods, beginning with the transition to multi-party political life. The thesis also demonstrates that the İzmir Press and Journalists Association was not merely a professional organization, but also a civil society institution that contributed to the social, cultural, and artistic life of the city. Press balls organized by the association, special holiday newspapers, professional solidarity activities, press museum initiatives, and digital archive projects indicate that the institution became an important actor in preserving İzmir's urban memory. In this respect, the association can be regarded as one of the institutional structures that transmitted the historical accumulation of the İzmir press to future generations and strengthened the city's pluralistic and democratic identity. This study addresses the İzmir Press and Journalists Association not only within the framework of a chronological institutional history, but also in relation to local press, professional organization, press freedom, urban memory, and civil society. The findings show that the association made significant contributions to the institutionalization of journalism in İzmir, the rights-seeking processes of press workers, the development of local democracy, and the preservation of the city's cultural memory.
Establishment and activities of the Aegean Journalists
Keywords: Tarih