ORHUN YAZITLARI TEMELİNDE TÜRKİYE TÜRKÇESİ VE KIRGIZ TÜRKÇESİNİN KARŞILAŞTIRMALI İSTEM DİL BİLGİSİ - GÖKBAYIR, MEHMETCAN (Fırat Üniveristesi, 2025)
İstem dil bilgisi, yeni bir söz dizimsel inceleme metodudur. İstem dil bilgisi, yabancılara Türkçe öğretimi başta olmak üzere, sözlük bilimi, lehçeler arası aktarım ve söz dizimi çalışmaları gibi pek çok alana yeni bakış açıları kazandırabilecek dil bilgisel bir kuramdır. İstem incelemelerinde önemli fakat yaygın olmayan alanlardan birisi karşılaştırmalı istem çalışmalarıdır. Bu doğrultuda, özellikle Türk lehçeleri üzerine yapılmış karşılaştırmalı bir istem dil bilgisi çalışmalarının sınırlı oluşu, bu tez çalışmasının çıkış noktası olmuştur. Bu tez çalışmasında Türkçenin tarihi ve çağdaş dönemlerinin karşılaştırmalı istem dil bilgisi ele alınmıştır. Orhun yazıtları, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesi olmak üzere eş zamanlı bir söz dizimsel karşılaştırma yapılmıştır. Tezin odak noktası, Orhun yazıtları, Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesi arasındaki söz dizimsel ilişkiler ve aralarındaki söz dizimsel farklardır. Modern bir söz dizimsel inceleme modeli olan istem yaklaşımı, karşılaştırmalı olan bu çalışma için güncel ve geçerli dil bilgisel metottur. Orhun yazıtlarında yer alan fiillerin, Türkçenin tarihî ve çağdaş dönemlerinde meydana gelen istem farklılıklarının tespit edilmesi ve bu farklılıkların sebeplerinin açıklanması bu çalışmanın temelini oluşturmaktadır. Bu doğrultuda, Orhun yazıtları temelinde 237 fiilin dil verileri incelenmiştir. Tezin kapsam ve sınırlılıklarına bağlı olarak 237 fiilin 32'si çalışmaya dâhil edilmiş ve incelemeye tabi tutulmuştur. Yapılan incelemeler sonucunda Orhun yazıtları ve Türkiye Türkçesi arasında %66 benzerlik oranı, Orhun yazıtları ve Kırgız Türkçesi arasında %69'luk bir benzerlik oranı tespit edilmiştir. Türkiye Türkçesi ve Kırgız Türkçesinde ise bu oran %87 olarak tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, tez çalışmasına dâhil edilen 32 fiil ve 38 anlam değişkesinin söz dizimsel yapıları tespit edilmiş ve var olan söz dizimsel istem farklılıkların olası sebepleri üzerinde durulmuştur.

Valency grammar is a novel syntactic analysis methodology. It is a linguistic theory that can bring new perspectives to various fields, including teaching Turkish as a foreign language, lexicography, inter-dialectal transfer, and syntax studies. One of the significant yet less common areas within valency grammar studies is comparative valency studies. The absence of a comparative valency grammar study specifically on Turkic dialects forms the basis of this thesis. This research examines the comparative valency grammar of Turkish in its historical and contemporary periods. A synchronic syntactic comparison is conducted among the Orkhon inscriptions, Turkey Turkish, and Kyrgyz Turkish. The thesis focuses on the syntactic relationships and differences among the Orkhon inscriptions, Turkey Turkish, and Kyrgyz Turkish. The valency approach, a modern syntactic analysis model, serves as an up-to-date and valid grammatical methodology for this comparative study. The core of the research lies in identifying valency differences across the historical and contemporary periods of Turkish by analyzing the verbs in the Orkhon inscriptions, as well as explaining the reasons behind these differences. In this context, linguistic data for 237 verbs from the Orkhon inscriptions were analyzed. Based on the scope and limitations of the thesis, 32 of these verbs were included in the study and subjected to detailed analysis. The findings revealed a 66% similarity rate between the Orkhon inscriptions and Turkey Turkish, a 69% similarity rate between the Orkhon inscriptions and Kyrgyz Turkish, and an 87% similarity rate between Turkey Turkish and Kyrgyz Turkish. Accordingly, the syntactic structures of 32 verbs and their 38 semantic variants included in the thesis were identified, and possible reasons for the existing syntactic valency differences were discussed.
A comparative valency grammar of Turkey turkish and Kyrgyz turkish based on the Orkhon inscriptions
Keywords: Türk Dili ve Edebiyatı; Dilbilim