EMEVİLER DEVRİNDE EL-CEZİRE - ARPACIK, MUAZZEZ (Fırat Üniveristesi, 2025)
Sınırları iki doğal nehir Fırat ve Dicle'den oluşan Cezîre bölgesi Anadolu, Irak ve Suriye topraklarının bir kısmını kapsayarak belli bir sınır bölgesi ve kavşak noktası oluşturmuştur. Tarihin çok eski dönemlerinden beri var olan bu topraklar birçok farklı devletler tarafından yönetilmiş olup stratejik önemini hep korumuştur. Sahip olduğu coğrafî konum, doğal geçitler ve sınır hattına yakınlığı sayesinde Cezîre toprakları İslâm devleti tarafından erken dönemde farkedilmiş, İslâm ordularının fetih hareketleri sonucunda Müslümanların kontrolüne geçmiştir. Stratejik önemi, verimli topraklara sahip oluşu ve tampon bölge görevi görmesi ilerleyen dönemlerde de önemini korumasına neden olmuştur. Bölge özellikle Emevi devleti döneminde askerî ve idarî açıdan bir merkez haline gelmiştir. Emevi devleti ile kurumsallaşan yönetim anlayışı merkezi otoriteyi pekiştirmiştir. Valilik sistemi de bu doğrultuda şekillenmiştir. Cezîre gibi önemli ve hassas bölgelerde ise bu yaklaşım daha görünür bir hale gelmiş; valiler genel olarak askerî ve siyasî tecrübesi yüksek isimler arasından seçilmiştir. Bazı valiler merkezin otoritesini sıkı bir şekilde uygularken, bazıları ise bölgedeki güçlerle ilişkiler kurmayı tercih etmiştir. Ortaya çıkan farklı yönetim anlayışı bölgenin idarî istikrarını doğrudan etkilemiştir. Emevi devletinin son dönemlerinde yaşanan siyasî istikrarsızlıklar sürecinde Mervan b. Muhammed devletin merkezini Dımaşk'tan Harran'a taşımıştır. Böylece Cezîre toprakları taşra özelliğinden merkez özelliğine taşınmıştır. Bu çalışma, Cezîre bölgesinin İslâm hâkimiyetine geçiş sürecini ve Emeviler dönemindeki idarî yapılanmayı incelemeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda bölgenin taşra statüsünden merkezi idareyle daha sıkı ilişkiler geliştiren bir yapıya dönüşüm sürecini, atanan valileri ve uygulanan idarî politikaları ele almıştır. Çalışma, klasik kaynaklarla modern araştırmaların analizi yoluyla yürütülmüştür. Sonuç olarak yapılan bu çalışma, Emeviler döneminde Cezîre bölgesinin idarî dönüşümünü halifelerin politikaları ve valilik uygulamaları temelinde analiz ederek, taşra-merkez ilişkilerine dair katkı sunmaktadır. Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, Hz. Ömer, Emeviler, el-Cezîre, Mervan b. Muhammed

The Jazira region, bordered by two natural rivers, the Euphrates and Tigris, encompasses parts of Anatolia, Iraq, and Syria, forming a distinct border region and crossroads. Existing since ancient times, these lands have been ruled by many different states and have always retained their strategic importance. Thanks to its geographical location, natural passages, and proximity to the border, the Jazira lands were discovered early by the Islamic state and came under Muslim control as a result of the conquests of the Islamic armies. Its strategic importance, fertile lands, and buffer zone role ensured its continued importance in later periods. The region became a military and administrative center, particularly during the Umayyad period. The administrative approach institutionalized by the Umayyad state reinforced central authority. The governorship system was shaped accordingly. In important and sensitive regions like Jazira, this approach became more visible; governors were generally chosen from among those with high military and political experience. Some governors strictly enforced the central authority, while others preferred to establish relations with regional powers. This emerging different administrative approach directly impacted the administrative stability of the region. During the political instability experienced in the final years of the Umayyad state, Marwan ibn Muhammad moved the center of the state from Damascus to Harran. Thus, the Jazira region transitioned from a provincial to a centralized state. This study aims to examine the transition of the Jazira region to Islamic rule and the administrative structure during the Umayyad period. In this context, it examines the process of the region's transformation from a provincial status to one that fostered closer ties with the central government, the appointed governors, and the administrative policies implemented. The study was conducted through an analysis of classical sources and modern research. Consequently, this study contributes to the study of provincial-central relations by analyzing the administrative transformation of the Jazira region during the Umayyad period based on the policies of the caliphs and the practices of the governorship. Keywords: Islamic History, Umar, Umayyads, al-Jazira, Marwan ibn Muhammad
Al-Jazeera in the Umayyad period
Keywords: Din; Tarih