İZMİRLİ İSMAİL HAKKI'DA METAFİZİK PROBLEMLER - ATEŞ, SEDAT (Fırat Üniveristesi, 2017)
İzmirli İsmail Hakkı'nın çocukluğunda başlayan ilim ve hikmet merakı hayatı boyunca devam etmiştir. Bir taraftan medrese eğitimine devam ederken diğer taraftan özel dersler almıştır. O, kendi çabalarıyla birçok dil öğrenmiştir. İzmirli İsmail Hakkı, metafiziği en yüksek ilim, ilk ve külli sebeplerin bilgisi olarak görmüştür. Ona göre diğer bilimler ancak olaylar ve bunlar arasında ilişkilerle ilgilenirken, metafizik bunların ilk nedenleri ve birbirleri ile ilişkilerini göz önünde bulundurarak düzenli, sistematik ve bütüncül bir görüş ortaya koymaya çalışmıştır. İzmirli'nin metafizik anlayışını bilgi, varlık ve Tanrı olmak üzere üç ana başlık altında toplamak mümkündür. İzmirli, bilginin akıl ve duyuların yanısıra kalp ve vicdan ile de bilinebileceğini söyler. İzmirli, yaratıcı hakkında ortaya atılan düşüncelerin gerçekliğe uygun olup olmadığının ancak yaratıcı hakkında ortaya konacak delillerle ispat edilebileceğini söyler. O, Tanrı'nın varlığını ispatlamak için hem Müslüman filozofların hem de Batılı filozofların delillerini kullanmıştır. İzmirli'ye göre insanın hakikat araştırmalarında dini ve felsefi yol olmak üzere başlıca iki yol vardır. Ona göre dini yol felsefi yoldan daha sağlam, güvenilir ve etkilidir. İzmirli, kötülüğü üç kısma ayırır. Bunlar; metafizik kötülük, manevi kötülük ve fiziksel kötülüktür. Ona göre Allah iyiliğin olduğu kadar kötülüğün de yaratıcısıdır.

İzmirli İsmail Hakkı's curiosty towards science and thinking started in his child hood and continued through his entire life. In addition to his education in madrasah he took private lessons. He learned a lot of foreign languages through his own effort. İzmirli İsmail Hakkı saw metaphysic as the highest knowledge of wisdom, first and eternal reasons. According to him, while the other sciences are dealing with events and the relationship between them, metaphysics tries to put forth a systematic and totalitarian view considering the first reasons and their relationship between them. It is possible to collect his understanding of metaphysics in three main topics: knowledge, existence and God. He thinks that knowledge can be known through not only reason and senses but also heart and conscience. İzmirli says that whether the thoughts about God are appropriate to reality or not can be only proved through the evidences about God's existence. To prove God's existence, he used proofs of both Muslim philosophers and western philosophers. According to him, in search of truth there are mainly two ways; first Religious way second Philosophic way. He thinks that religious way is more steady, reliable and efficient than philosophic one. İzmirli, sorts out the evil in to three parts; Metaphysic evil, Spiritual evil and Physical evil. He says that Allah is the creator of both goodness and evil.
Metaphysics of İzmirli İsmail Hakkı
Keywords: Felsefe