MU??KEMETÜ’L LU?ATEYN’DEKİ SÖZ VARLIĞININ TÜRKİYE TÜRKÇESİ AĞIZLARINDAKİ İZLERİ - Özek, Fatih; Yamanoğlu, Neşe (Ahmet BURAN, 2024)
Türk dili ve Türklük bilimi tarihi bakımından önemli olan eserlerden biri de Çağatay sahasında Ali Şir Nevâyî tarafından kaleme alınan Mu??kemetü’l Lu?ateyn’dir. Eser, “iki dilin muhakemesi” esasına dayanır ve söz varlığı bakımından oldukça önemli dil malzemesine sahiptir. Nevâyî, Türkçe ile Farsçayı kıyasladığı ve Türkçenin sahip olduğu bazı özelliklerle Farsçaya üstün olduğu sonucuna vardığı bu eserde, Türkçenin Farsçaya olan üstünlüğünü birtakım delillerle gösterir. Bunu yaparken de fiiller, akrabalık adları, hayvan adları, yer adları, binit takımları, giysiler, yemek ve içecek adları gibi birçok dil malzemesine değinir. Çalışmada, Mu??kemetü’l Lu?ateyn’deki söz varlığı ele alındı. Nevâyî’nin Türkçede olup da Farsçada karşılığının bulunmadığını söylediği 100 fiil başta olmak üzere, eserde geçen diğer fiiller, akrabalık adları, hayvan adları, yer adları, binit takımları, giysiler, yemek ve içecek adları ve bunlar dışında kalan diğer isimler incelendi. Eserde yer alan sözcükler, inceleme bölümünde isimler ve fiiller olmak üzere ayrı ele alınıp bu sözcüklerin Türkiye Türkçesi ağızlarındaki varlığı, günümüzdeki anlamları, hangi ağızlarda kullanıldıkları tespit edildi. Elde edilen bilgiler sonuç bölümünde değerlendirildi.

One of the important works in terms of the history of Turkic language and Turkology is Muhakemetü’l-Lugateyn written by Ali Şir Nevâyî in the Chagatay field. The work is based on ‘the judgement of two languages’ and has very important language material in terms of vocabulary. In this work, Nevâyî compared Turkic and Persian and concluded that Turkic is superior to Persian with some of its features and showed the superiority of Turkic over Persian with some evidences. In doing so, he mentioned many linguistic materials such as verbs, kinship names, animal names, place names, riding teams, clothes, food and drink names. In this study, the vocabulary in Muhakemetü’l-Lugateyn was analyzed. The study analyzed 100 verbs that Nevâyî says are in Turkic but have no equivalent in Persian, along with other verbs in the work, kinship names, animal names, place names, riding teams, clothes, food and drink names and other names other names beyond these categories. The words in the work were analyzed separately as nouns and verbs in the analysis section, and the presence of these words in Turkish dialects, their current meanings, and the dialects in which they are used were determined. The information obtained was evaluated in the conclusion section.
Traces of the vocabulary in muhakemetü’l-lugateyn in turkish dialects of turkiye
Keywords: New Turkish Language (Turkish of Old Anatolia; Ottoman; Turkiye); Yeni Türk Dili (Eski Anadolu; Osmanlı; Türkiye Türkçesi)