Mufaddal ed-Dabbî’nin Mufaddaliyyât Adlı Şiir Antolojisi: Derlenme Süreci ve Kaynaklık Değeri - Durmuş, İshak (Fırat University, 2024)
Bu çalışma, kadim Arap şiirinin önemli antolojilerinden biri olan Mufaddaliyyât’ın derlenme süreci ve kaynaklık değerini ele almaktadır. Mufaddaliyyât, Mufaddal ed-Dabbî (ö. 178/794) tarafından derlenen ve Muallakât’tan sonra oluşturulan ikinci büyük şiir antolojisi olarak bilinmektedir. Çalışmada antolojinin kaside ve beyitlerinin sayısı, derleyicisi hakkındaki rivayetler ve ihtilaflar, dil bilimsel katkıları, ravileri ve şerhleri gibi başlıklarla eserin İslam literatüründeki yeri ve önemi detaylı bir şekilde incelenmiştir. Mufaddaliyyât’ın antoloji geleneği içerisindeki yeri, Muallakât ile karşılaştırıldığında, kendine özgü seçim ve düzenleme süreciyle dikkat çekmektedir. Mufaddal ed-Dabbî’nin eleştirel süzgecinden geçerek seçilen kasideler, antolojinin edebi değerini ve şiir antolojileri arasındaki önemini arttırmaktadır. Ancak, antolojinin içerisindeki kasidelerin ve beyitlerin sayısı üzerine farklı rivayetler bulunmaktadır. Bu farklılıklar, antolojinin derlenme sürecinin ne kadar karmaşık olduğunu ve zamanla değişikliklere uğradığını göstermektedir. Genel olarak, Mufaddaliyyât’ın derlenme süreci, antolojinin oluşturulmasında izlenen yöntem ve seçilen şiirlerin kriterleri hakkında farklı rivayetler aktarılmaktadır. Bu rivayetlerin bir kısmı, Mufaddal ed-Dabbî’nin Halife Mehdî-Billâh (ö. 169/785) için eğitim amacıyla 80 kaside seçtiğini ve bu kasidelerin zamanla 128’e çıkarıldığını belirtirken diğer bir kısmı antolojinin derlenmesinde İbrahim b. Abdullah’ın (ö. 145/763) önemli bir rol oynadığını ve onun seçtiği kasidelerin Mufaddal ed-Dabbî tarafından kullanıldığını iddia etmektedir. Bu farklılıklar, antolojinin derlenme sürecinin karmaşıklığını ve farklı bakış açılarını yansıtmaktadır. Rivayetler arasındaki bu çeşitlilik, antolojinin tarihi gelişimini ve çeşitli dönemlerde nasıl algılandığını anlamak açısından önemli görülmektedir. Mufaddaliyyât, içerdiği kasidelerin birincil kaynağı olması ve bu kasidelerdeki beyitlerin çeşitli klasik eserlerde şevâhid olarak kullanılması nedeniyle büyük bir öneme sahiptir. Antoloji, Arap edebiyatının önemli metinleri arasında yer almakta ve edebi değerinin yanı sıra dil bilimsel katkıları ile de İslam literatürüne önemli bir edebiyat malzemesi olarak kendini göstermektedir. Antolojide yer alan beyitler, birçok temel kaynakta istişhâd için kullanılmış olup, bu durum antolojinin güvenilirliğini ve kaynaklık değerini pekiştirmektedir. Mufaddaliyyât, çeşitli araştırmalarda antolojinin içerdiği şiirlerin dilsel özellikleri, kullanılan temalar ve şairlerin edebi üslupları gibi unsurlar üzerinden incelenmiştir. Bu çalışmada ise, Mufaddaliyyât’ın derlenme sürecine dair rivayetler betimsel içerik analizi yöntemiyle birincil kaynaklardan doğrudan aktarılmış ve açıklanmıştır. Antolojinin derleyicisi hakkındaki çeşitli rivayetler ve görüşler detaylı bir şekilde incelenerek, bu rivayetlerin doğruluğu ve güvenilirliği değerlendirilmiştir. Ayrıca, antolojideki beyitlerin çeşitli klasik eserlerdeki kullanım istatistikleri sunularak eserin Arap dili ve edebiyatı ve Temel İslam Bilimleri alanlarındaki önemi vurgulanmıştır. Araştırma Mufaddaliyyât’ın kapsamlı bir şekilde anlaşılmasına olanak tanıyarak, Arap edebiyatındaki yerini daha geniş bir perspektiften değerlendirilmesini sağlamayı amaçlamaktadır. Böylece çalışmanın, Mufaddaliyyât’ı daha geniş kitlelerce tanınmasına ve anlaşılmasına katkı sağlaması ve üzerine yapılacak yeni çalışmalar için yol gösterici olması umulmaktadır. Sonuç olarak Mufaddaliyyât, klasik Arap edebiyatının önemli şiir antolojilerinden biri olarak İslam litaratüründe büyük bir öneme sahiptir. Muallakât’tan sonra derlenen ikinci şiir antolojisi olan Mufaddâliyyât derleyicisinin bizzat seçtiği şiirlerden oluşmaktadır ve Arap edebiyatında daha önce denenmemiş bir yöntemle hazırlanmıştır. Bu bağlamda, klasik Arap edebiyatında ilk şiir antolojisinin Muallakât olduğu söylenebilirken, şiir antolojisi geleneğinin Mufaddâliyyât ile başladığı ifade edilebilir. Kaynaklarda, Mufaddâliyyât’ta yer alan kasidelerin tamamının mı yoksa yalnızca bir bölümünün mü Mufaddal ed-Dabbî tarafından seçildiği konusunda çeşitli ihtilaflar bulunmaktadır. Bununla birlikte, antolojinin en güvenilir rivayeti olarak kabul edilen Enbarî şerhinin mukaddimesi dikkate alındığında, bu kasidelerin derleyicisinin Mufaddal ed-Dabbî olduğunu belirten rivayet ve görüşlerin daha doğru olduğu anlaşılmaktadır. Ancak derleyicisi her kim olursa olsun Mufaddaliyyât’ın içerisindeki beyitlerin İslam literatüründeki birçok önemli eserde istişhâd için kullanılması eserin kaynaklık değerinin ve güvenirliliğinin ne derece yüksek olduğunu göstermektedir.

This study examines the compilation process and source value of The Mufaddaliyyat, one of the most important anthologies of ancient Arabic poetry. The Mufaddaliyyat, compiled by Mufaddal al-Dabb? (d. 178/794), is known as the second major poetry anthology created after Mu‘allaq?t. The study explores the anthology's significance and place in Islamic literature in detail, covering topics such as the number of odes and verses, the compiler's background and controversies, linguistic contributions, transmitters, and commentaries. Compared to Mu‘allaq?t, The Mufaddaliyyat holds a unique position in the anthology tradition due to its distinctive selection and organization process. The odes chosen through the critical lens of Mufaddal al-Dabb? enhance the literary value of the anthology and its significance among poetry collections. However, there are differing accounts regarding the number of odes and verses in the anthology. These discrepancies highlight the complexity of the compilation process and the changes it underwent over time. In general, various accounts describe the compilation process of The Mufaddaliyyat, the methods followed in creating the anthology, and the criteria for selecting the poems. Some accounts state that Mufaddal al-Dabb? initially selected 80 odes for Caliph Mahdi-Billah (d. 169/785) for educational purposes, which later increased to 128 odes. Other accounts suggest that Ibrahim b. Abdullah (d. 145/763) played a significant role in the anthology's compilation and that the odes he selected were used by Mufaddal al-Dabb?. These differences reflect the complexity of the compilation process and various perspectives. The diversity of these accounts is important for understanding the historical development of the anthology and how it was perceived in different periods. The Mufaddaliyyat holds great significance due to its primary source of odes and the use of its verses as references in various classical works. The anthology is considered one of the important texts in Arabic literature and demonstrates its literary value and linguistic contributions to Islamic literature. The verses in the anthology have been used for citation in many fundamental sources, reinforcing the anthology's reliability and source value. The Mufaddaliyyat has been examined in various studies through the linguistic features of the poems, the themes used, and the literary styles of the poets. In this study, the accounts of the compilation process of The Mufaddaliyyat are directly conveyed and explained from primary sources using the descriptive content analysis method. The various accounts and views about the compiler are examined in detail, and the accuracy and reliability of these accounts are assessed. Additionally, the statistics of the use of the anthology's verses in various classical works are presented, emphasizing its importance in the fields of Arabic language and literature and Islamic studies. This research aims to provide a comprehensive understanding of The Mufaddaliyyat, allowing for a broader perspective on its place in Arabic literature. Thus, the study is expected to contribute to the wider recognition and understanding of The Mufaddaliyyat and serve as a guide for future studies on the subject. In conclusion, The Mufaddaliyyat, as one of the significant poetry anthologies of classical Arabic literature, holds great importance in Islamic literature. Compiled after Mu‘allaq?t, The Mufaddaliyyat consists of poems personally selected by its compiler and was prepared using a method previously untried in Arabic literature. In this context, while Mu‘allaq?t can be considered the first poetry anthology in classical Arabic literature, the anthology tradition can be said to have started with The Mufaddaliyyat. There are various disputes regarding whether all or only a part of the odes in The Mufaddaliyyat were selected by Mufaddal al-Dabb?. However, considering the preface of the Enbari commentary, regarded as the most reliable account of the anthology, it is understood that the views and accounts indicating Mufaddal al-Dabb? as the compiler are more accurate. Regardless of the compiler, the use of the verses in The Mufaddaliyyat for citation in many significant works of Islamic literature demonstrates the anthology's high source value and reliability.
The Anthology of Poems Titled The Mufaddaliyyat by Mufaddal al-Dabbi: Compilation Process and Source Value
Keywords: Arabic Language and Rhetoric; Arap Dili ve Belagatı