EŞ ODAKLI ANADOLU SELÇUKLU KERVANSARAYLARININ MEKÂN KURGULARININ MORFOLOJİK ANALİZ YÖNTEMİ İLE DEĞERLENDİRİLMESİ - KESRİKLİOĞLU, DERYA ÇOLAK (Fırat Üniveristesi, 2025)
Anadolu Selçuklu döneminde, ticaret hayatının canlılığı sebebiyle önem kazanan ve ticaret yolları üzerinde gelişim gösteren kervansaray yapıları, çeşitliliği ve benzersizliğiyle döneminin özelliklerini yansıtan, günümüze ulaşabilmiş nitelikli yapılardır. Özgün niteliklere sahip bu yapılar, kendi içlerinde belirgin bir çeşitlilik göstermektedir. Kervansaray çeşitliliğini anlamlandırmaya yönelik yapılmış gruplandırılma çalışmaları ile ilgili nitelikli çok sayıda araştırma mevcuttur. Ancak bu gruplandırma çalışmalarında kullanılan değerlendirme ölçütlerinin farklılık gösterdiği görülmektedir. Çalışmalar arasındaki bu çeşitlilik, kervansaray tipolojisinin bütüncül bir şekilde anlaşılmasını güçleştirmektedir. Bu durum, yapıların benzerlik ve farklılıklarını ortaya koymak için betimleyici yaklaşımlardan çok hesaplamalı yöntemler kullanılmasının gerekli olduğu düşüncesini ortaya çıkarmaktadır. Anadolu Selçuklu kervansaray yapılarının, araştırmacılar ve uzmanlar tarafından genel olarak yalnızca kapalı, yalnızca açık, hem açık hem kapalı ve eş odaklı plan tipleri olmak üzere dört ana tipoloji altında sınıflandırıldığı görülmektedir. Bu sınıflandırma içerisinde, eş odaklı plan tipine sahip olan kervansaraylar, mekânsal örgütlenmeleri bakımından diğer tipolojilerden farklılık göstermektedir. Söz konusu farklılık, mekânsal organizasyonunun biçimlenişindeki özgünlükten kaynaklanmaktadır. Yapılan araştırmalar, daha önceki çalışmalarda bu konunun sistematik olarak ele alınmadığını ortaya koymuştur. Bu durum, söz konusu yapıların yeniden ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın temel amacı; Anadolu Selçuklu döneminin özelliklerini yansıtan ve karakteristik nitelikler taşıyan kervansaray yapılarından, benzersiz plan kurgusuna sahip eş odaklı plan tipindeki kervansarayların, diğer (sadece kapalı, hem kapalı hem açık plan tipine sahip) kervansaray yapılarıyla karşılaştırmalı olarak incelenmesi ve mekânsal organizasyon düzeyindeki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulmasıdır. Morfolojik analiz yöntemlerinden biri olan Mekân Sentaksı yöntemi kullanılarak, yapıların sayısal olarak elde edilen verileri üzerinden karşılaştırmalar yapılmış ve çeşitli değerlendirmeler ortaya konulmuştur. Ayrıca, İzovist analiz tekniği ile yapıların belirli odak noktalarından bakış ve görüş alanları hesaplanmış; böylece mekânın algılanabilirliği belirlenmiş ve karşılaştırılarak değerlendirme yapılması sağlanmıştır. Bu çalışma kapsamında, yapıların mekân kurgularının çözümlenmesiyle birlikte, eş odaklı kervansarayların, diğer tipolojideki kervansaraylarla benzerlik ve farklılıkları ortaya konulmuştur. Sonuç olarak, eş odaklı kervansarayların diğer tipolojideki yapılara göre oldukça farklı bir plan kurgusuna sahip olduğu anlaşılmıştır. Bu yapıların, daha merkezî bir mekân düzenlemesiyle ayrıştığı görülmektedir. Dolayısıyla, eş odaklı kervansarayların mimari karakteristikleri dikkate alındığında, bu yapıların bağımsız bir plan tipolojisi olarak değerlendirilmesi; hem tipolojik sınıflandırmaların netleştirilmesi hem de Selçuklu mimarlığına ilişkin çözümlemelerin derinleştirilmesi açısından yerinde bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.

Caravanserais, which gained importance during the Anatolian Seljuk period due to the vibrant commercial life and developed along trade routes, are distinguished structures that have survived to the present day, reflecting the characteristics of their period with their diversity and uniqueness. These structures, possessing unique characteristics, exhibit a distinct diversity within themselves. Numerous high-quality studies exist on the classification of caravanserais aimed at understanding their diversity. However, the evaluation criteria used in these classifications appear to vary. This diversity across studies complicates a holistic understanding of caravanserai typology. This suggests that computational methods, rather than descriptive approaches, are necessary to reveal the similarities and differences between the structures. Researchers and experts generally classify Anatolian Seljuk caravanserais under four main typologies: solely closed, solely open, both open and closed, and concentric plan types. Within this classification, caravanserais with concentric plans differ from other typologies in terms of their spatial organization. This difference stems from the uniqueness of their spatial organization. Research has revealed that this topic has not been systematically addressed in previous studies. This necessitates a reexamination of these structures. In this context, the primary objective of this study is to examine the uniquely confocal caravanserais, which reflect the characteristics of the Anatolian Seljuk period and possess characteristic qualities, in comparison with other caravanserais (either closed or with both closed and open plans) and to identify similarities and differences in spatial organization. Using the Space Syntax method, a morphological analysis method, comparisons were made using numerically obtained data from the structures, and various assessments were presented. Furthermore, the Isovist analysis technique was used to calculate the views and field of view of the structures from specific focal points, thus determining the perceptibility of the space and enabling comparative evaluation. This study analyzes the spatial configurations of the structures, revealing their similarities and differences from those of other typologies. It is understood that concentric caravanserais have a significantly different plan structure than structures of other typologies. These structures are distinguished by a more centralized spatial arrangement. Therefore, considering the architectural characteristics of concentric caravanserais, evaluating these structures as an independent plan typology is considered an appropriate approach in terms of both clarifying typological classifications and deepening the analysis of Seljuk architecture
Evaluation of the space formation of confocused anatolian seljuk caravansarays using morphological analysis method
Keywords: Mimarlık