Arap Dili ve Kur’ân Kırâatleri Bağlamında İ‘râbın Rolü: Ebû Mansûr el-Cevâlîkî’nin (ö. 540/1145) Cevâbü’l-mes?ele Risâlesinde “????????” Lafzının Nahiv Tahlili - Diker, Muhammed Maliki (Fırat University, 2025)
Öz Kur’ân-ı Kerîm’in nüzûlünden itibaren hem metin hem de kırâat açısın-dan farklı rivâyetler üzerinden okunageldiği ifade edilmiştir. Bu bağlamda tarih boyunca birçok kırâat rivâyeti nakledilmiş, bunların bazıları ümmet tarafından genel kabul görmüş, bazıları ise şâz, yani yaygın ve muteber olmayan rivâyetler arasında değerlendirilmiştir. Özellikle şâz kırâatlerin Mushaf’ın resmî yazımına muğayir aktarılması, yalnızca kırâat ilmiyle ilgilenenler arasında değil, aynı zamanda nahiv, lugat ve belagat gibi Arap dil bilimleriyle meşgul âlimler arasında da çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Bu tartışmalar kimi zaman yalnızca teknik meselelerle sınırlı kalmamış, dil, tefsir, semantik analizi ve dinî uygulamalar gibi alanlara da sirayet etmiştir. Bu durum, kırâat farklılıklarına konu olan sûrelerin ele alınmasına ve incelenmesine zemin hazırlamıştır. Bu bağlamda, kırâat farklılıklarının belirli sûrelerde yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Bu sûreler-den biri Yûsuf Sûresi’dir. Özellikle Yûsuf Sûresi’nin sekizinci ve on dördün-cü âyetlerinde geçen ???????? ???????? cümlesindeki ???????? kelimesi üzerindeki tartışmalar, klasik dönemden itibaren dikkat çeken gramatik ve semantik değerlendirmelere konu olmuştur. Söz konusu kelimenin mansûp olarak (nasp hâlinde) okunup okunamayacağına dair ileri sürülen görüşler, kla-sik kırâat literatüründe öne çıkan tartışmaların temelini oluşturmuştur. Bu iddiaların, Kur’ân lafzının hem gramatik hem de semantik yapısı üzerinde etkili olabileceği ifade edilmiştir. Bu nedenle yalnızca kırâat mütehassıs-ları değil, nahiv ve dil âlimleri de bu meseleyi ele almıştır. Tartışmaların merkezinde yer alan sorulardan biri, söz konusu ???????? kelimesinin hâl veya ihtisâs konumunda olup olamayacağı olmuştur. Bazı rivâyetlerde kelimenin mansûp olarak okunabileceği dile getirilmişse de bu okuma Mushaf’ın resmî yazımıyla ve genel i‘râb sistematiğiyle çelişmiştir. Bu çelişkinin semantik düzeyde çeşitli sorunlara yol açtığı belirtilmiştir. Çün-kü böyle bir okuma, âyetin bağlamında ifade edilen anlamın değişmesine, hatta bazı durumlarda bozulmasına sebep olabilecek nitelikte olmuştur. Bu bağlamda, Mushaf’ta yer alan kelime biçiminin korunmasının yalnızca gramatik değil, aynı zamanda anlam bütünlüğü açısından da zorunlu oldu-ğu ileri sürülmüştür. Bu çerçevede, dil âlimleri arasında cereyan eden tartışmalarda öne çıkan isimlerden biri, XII. yüzyılın önde gelen nahiv âlimlerinden Ebû Mansûr el-Cevâlîkî olmuştur. Cevâlîkî, Cevâbü’l-mes’ele adlı risâlesinde söz konusu kırâat rivâyetini detaylı biçimde ele almış ve hem gramatik hem de rivâyetin yapısı açısından değerlendirmelerde bulunmuştur. Onun yaklaşımı yalnızca bir dilbilimci gözüyle meseleye bakmakla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda i‘râbın Kur’ân kırâatlerinin anlam dünyasına etkisine yönelik derinlikli bir yorumlama çabasını da içermiştir. Bu nedenle öncelikle ilgili rivâyeti aktarmış ve sonra tafsîlâtlı bir inceleme yoluna gitmiştir. Böylece mezkûr risâlede, ???????? kelimesinin ne hâl ne de ihtisâs anlamında mansûp okunmasının câiz olmadığına dair detaylı analizler sunmuştur. Cevâlîkî, bu değerlendirmeleri yaparken dil bilgisel kuralları dikkate almakla birlikte, Kur’ân’ın bütünlüğünü bozma-ma ilkesini de esas almıştır. Bundan ötürü, Mushaf’ın yazımıyla çelişen ve anlamda sapmalara yol açan kırâat yorumlarını ilmî açıdan kabul etme-miş ve meselenin dilbilimsel analizine başvurmuştur. Konuyu ele alırken soru-cevap yöntemi izlemiş ve İbn Miksem (ö. 354/965) gibi dönemin önemli dil âlimlerinin görüşlerine de risâlede yer ayırmıştır. Böylece konuyla ilgili karşıt görüşleri mukayeseli biçimde ele almıştır. Cevâbü’l-mes’ele , bu yönüyle yalnızca dilsel bir meseleye dair klasik bir açıklama metni değil; aynı zamanda Kur’ân-ı Kerîm’in lafzî yapısının muhafazası ve anlam istikrarının sağlanması için kaleme alınmış bir metodoloji örneği olarak ön plana çıkmıştır. Bu çalışmada, Yûsuf Sûresi’nin sekizinci ve on dördüncü âyetleriyle ilgili olarak Alî b. Ebî Tâlib’e (ö. 40/661) nispet edilen bir rivâyet, dilbilimsel bir çerçevede ele alınmıştır. İncelemede, Cevâlîkî’nin Cevâbü’l-mes’ele adlı risâlesi esas alınmıştır. Bu çerçevede, Kur’ân-ı Kerîm’in söz konusu âyetleriyle ilgili rivâyetin i‘râb özellikleri incelenmiş; ayrıca nahiv ve i‘râb meselelerini konu edinen ilgili çalışması üzerinden Cevâlîkî’nin dilbilimsel ve nahvî yönü ortaya konulmaya gayret edilmiştir.

Throughout Islamic history, the Qur’an has been transmitted through various recitational traditions (qir???t). Numerous readings have been narrated over time—some broadly accepted by the Muslim community, while others were classified as sh?dhdh (irregular) and excluded from canonical recognition. The transmission of these sh?dhdh readings, espe-cially those diverging from the official orthography of the Mu??af, sparked extensive debate not only among scholars of recitation but also among grammarians, lexicographers, and rhetoricians. These debates often transcended technical boundaries, influencing disciplines such as langua-ge, exegesis, semantic interpretation, and religious practice. Consequently, certain s?rahs containing notable qir???t variations became the focus of linguistic and exegetical inquiry—one prominent example being S?rat Y?suf. In particular, verses 8 and 14 of S?rat Y?suf, which include the expression wa-na?nu ?u?bah (???????? ????????), drew significant attention from classical scholars. The noun ?u?bah (????????), meaning a group or band, be-came central to grammatical and semantic discussions. Among the main questions raised was whether the word could be read in the accusative case (man??b), functioning either as a circumstantial noun (??l) or as an expression of specification (ikhti???). While some narrations suggested this possibility, such a reading conflicted with the established i?r?b system and the canonical rasm of the Mu??af. Scholars observed that adopting the accusative form would create semantic inconsistencies, potentially alte-ring the contextual meaning of the verse and disrupting coherence. Thus, preserving the Qur’an’s orthographic form was regarded not only as a grammatical necessity but also as essential for maintaining semantic unity and doctrinal consistency. Within these scholarly discussions, one of the most prominent figures was the twelfth-century grammarian Ab? Man??r al-Jaw?l?q? (d. 540/1145). In his treatise Jaw?bu Mas?alah, he examined this variant reading in detail, analyzing both its grammatical and structural aspects. His approach extended beyond linguistic analysis, seeking to uncover how i?r?b influences the interpretive and semantic dimensions of Qur’anic recitation. Al-Jaw?l?q? began by presenting the variant narration and conducted a systematic investigation, concluding that reading ?u?bah as man??b is impermissible—neither as ??l nor as ikhti???. His treatment of the issue reflects a comprehensive engagement with linguistic precision and theological caution, demonstrating the link between Arabic grammar and Qur’anic interpretation. In his reasoning, al-Jaw?l?q? combined grammatical rigor with a commitment to preserving the Qur’anic text. He rejected interpretations that contradicted the canoni-cal orthography or led to semantic distortion, emphasizing that linguistic deviation endangers both grammatical correctness and interpretive stabi-lity. His analysis employed a dialectical, question-and-answer structure, engaging opinions of earlier linguists such as Ibn Miktham (d. 354/965), demonstrating a balanced evaluation of differing perspectives and rein-forcing the methodological sophistication of medieval Arabic scholarship. Jaw?bu Mas?alah thus stands not merely as a linguistic exposition but as a methodological model for safeguarding the Qur’an’s textual and semantic coherence. Al-Jaw?l?q?’s synthesis of grammatical reasoning and exegeti-cal awareness reflects the intellectual rigor of classical Arabic philology. The present study, drawing upon Jaw?bu Mas?alah, examines the variant reading attributed to ?Al? ibn Ab? ??lib (d. 40/661) in verses 8 and 14 of S?rat Y?suf within a linguistic framework. By analyzing the grammatical structure of this reading, it highlights al-Jaw?l?q?’s contribution to the study of Arabic grammar and his enduring commitment to protecting both the linguistic form and semantic integrity of the Qur’anic revelation. This analysis demonstrates how linguistic inquiry and theological reflection intersect to preserve the sacred text’s authenticity and interpretive har-mony.
The Function of I?r?b within the Framework of Arabic Linguistics and Qur??nic Readings: A Grammatical Analysis of the Word “????????” in Ab? Man??r al-Jaw?liq?’s (d. 540/1145) Ris?lah Jaw?b al-mas?alah
Keywords: Arabic Language and Rhetoric; Arap Dili ve Belagatı