Deizmden Dijital Dine: Akıl, İnanç ve Yapay Zekâ Ekseninde Yeni Bir Kriz - Akgül, Zeynep; Yazoğlu, Ruhattin (Fırat University, 2025)
Bu çalışma, deist düşüncenin tarihsel kökenlerinden hareketle, günümüz dijital çağında ortaya çıkan yeni inanç biçimlerini incelemektedir. Deizm, özellikle Aydınlanma döneminde akıl ve doğa yasalarına dayalı rasyonel bir Tanrı anlayışı geliştirerek, geleneksel dinin dogmatik yapısı ve aracı kurumlarına karşı bireysel inanç özgürlüğünü ön plana çıkarmıştır. Bu yaklaşım, Tanrı ile insan arasındaki doğrudan ilişkiyi vurgulamış; kutsalın akıl yoluyla ve evrenin doğa düzeni içinde anlaşılabileceği fikrini benimseyerek dini deneyimde kişisel özerklik ve rasyonaliteyi temel ilke haline getirmiştir. Böylece bireysel inanç alanında önemli bir paradigma değişimi gerçekleşmiştir. Günümüzde ise yapay zekâ, büyük veri algoritmaları, sosyal medya platformları ve dijital ağlar aracılığıyla hızla yayılan teknolojiler, dini pratikleri ve kutsallık kavramını köklü şekilde dönüştürmektedir. Dijital platformlarda ortaya çıkan “ağ temelli din” kavramı, kutsallığın sabit, merkezî ve hiyerarşik yapısını esnetmekte; kolektif, etkileşimli ve çok katmanlı yeni bir kutsallık anlayışının doğmasına olanak vermektedir. Heidi A. Campbell’ın öncülüğündeki bu kavram, dijital çağda dinsel pratiklerin ve kutsal algısının karmaşık yapısını anlamak için önemli bir teorik araçtır. Dijital kutsallık, geleneksel dinî otoritelerin sınırlarını aşarak, inanç deneyiminin ağlar ve algoritmalar aracılığıyla dinamik biçimde yeniden şekillendiği sürekli değişen bir süreçtir. Dijitalleşme yalnızca teknolojik bir gelişme olmayıp, din felsefesi, teoloji ve sosyoloji alanlarında derin ontolojik, epistemolojik ve teolojik dönüşümlere yol açmaktadır. Ontolojik açıdan gerçeklik ve varlık anlayışı, dijital ortamın çoklu katmanları ve değişkenliği içinde yeniden ele alınırken; epistemolojik boyutta bilginin edinilme, doğrulanma ve paylaşılma süreçleri dijital teknolojilerin sunduğu yeni araçlarla çeşitlenmektedir. Teolojik bağlamda ise Tanrı, kutsallık ve dinî otorite kavramları, algoritmik yönlendirmelerle desteklenen bireysel inanç deneyimleri ve kolektif dijital ağlar çerçevesinde yeniden yorumlanmaktadır. Bu dinamik yapı, geleneksel dinsel otoritelerin sınırlarının genişlemesine ve dönüşümüne zemin hazırlamakta; dinin sosyal ve bireysel işlevlerinde köklü değişikliklere neden olmaktadır. Çalışma, dijital çağda yükselen “dijital deizm” kavramını da ele almaktadır. Dijital deizm, klasik deist bireysel ve akılcı inanç anlayışını, dijital teknolojilerin sunduğu kişiselleştirilmiş veri analizi ve algoritmik rehberlikle harmanlayan, çağın gereksinimlerine uygun yeni bir inanç modeli olarak ortaya çıkmaktadır. Bu yaklaşımda Tanrı anlayışı, evrenin rasyonel düzeniyle birlikte dijital ağların esnek ve dinamik yapısını da içine alacak biçimde yeniden şekillenmekte; bireysel inanç deneyimleri ise veri temelli rehberlik ve topluluk etkileşimleriyle zenginleşmektedir. Dijital deizm, bireysel özgürlük ve akılcılığı korurken, dijital ortamın sunduğu kolektif bağlantılar ve esnek etkileşimlerle daha kapsayıcı, çoğulcu bir inanç modeli sunmaktadır. Dijital çağda din, yalnızca bireysel içsel bir deneyim olmaktan çıkarak, sosyal medyanın sağladığı etkileşimsel ve paylaşımcı zeminlerde kolektif bir sosyal pratik haline gelmiştir. Bu ortamda inanç, bireyler arasında sürekli etkileşim ve iletişimle beslenmektedir. Kutsallık anlayışı ise daha çok boyutlu, esnek, çoğulcu ve sürekli dönüşen bir nitelik kazanmaktadır. Dijital deizm, bireysel rasyonaliteyi ve özgürlüğü ağ temelli kolektif etkileşimlerle harmanlayarak, çağdaş inançların yeni sentezlerini oluşturma potansiyeli taşımaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma deist düşüncenin tarihsel mirasını dijital çağın teknoloji ve ağ temelli din anlayışıyla ilişkilendirerek, her iki yapının kutsal, Tanrı ve inanç kavramlarını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır. Dijital deizm ve ağ temelli din kavramları, günümüz dinî deneyimlerinin kavranmasında yeni kavramsal araçlar sunmakta, din felsefesi literatürüne özgün katkılar sağlamaktadır. Dijitalleşmenin dinî hayat üzerindeki etkileri, bireysel ve toplumsal düzeyde inanç biçimlerinin evrimini anlamak için temel bir çerçeve oluşturmaktadır. Ayrıca, dijital çağda inanç biçimlerinin dönüşümünde kullanıcı merkezli içerik üretimi ve algoritmik filtreleme süreçlerinin etkisi de göz ardı edilemez. Bireyler, sosyal medya ve çevrimiçi platformlar aracılığıyla kendi inanç temsillerini yaratmakta ve paylaşmaktadır. İnanç artık sadece geleneksel metinler ya da ritüellerle değil, dijital içerikler, videolar, etkileşimli forumlar ve sanal ibadet pratikleriyle de ifade edilmektedir. Bu gelişmeler, dinî bilginin merkezi otoritelerden ziyade, dijital kolektif hafızada şekillenmesine yol açmaktadır. Böylece geleneksel ile dijital kutsallık arasında yeni bir sentez ortaya çıkmaktadır.

This study examines the emergence of new forms of belief in today’s digital age, based on the historical roots of deist thought. Deism, particularly during the Enlightenment, developed a rational conception of God grounded in reason and natural laws, emphasizing individual freedom of belief against the dogmatic structures and intermediary institutions of traditional religion. This approach underscored the direct relationship between God and the individual, embracing the idea that the sacred can be understood through reason and the natural order of the universe, and thus adopted personal autonomy and rationality as core principles of religious experience. Consequently, a significant paradigm shift occurred in the realm of personal belief. Today, technologies rapidly disseminated through artificial intelligence, big data algorithms, social media platforms, and digital networks are radically transforming religious practices and the concept of the sacred. The concept of “networked religion,” which has emerged on digital platforms, stretches the fixed, centralized, and hierarchical structure of sacredness, enabling the rise of a new understanding of the sacred that is collective, interactive, and multi-layered. This concept, pioneered by Heidi A. Campbell, serves as an important theoretical tool for understanding the complex nature of religious practices and perceptions of the sacred in the digital age. Digital sacredness transcends the boundaries of traditional religious authorities and represents an ever-evolving process in which the experience of faith is dynamically reshaped through networks and algorithms. Digitalization is not merely a technological advancement; it also triggers profound ontological, epistemological, and theological transformations in the fields of philosophy of religion, theology, and sociology. Ontologically, concepts of reality and being are reconsidered within the multilayered and mutable nature of digital space; epistemologically, the processes of acquiring, verifying, and sharing knowledge diversify through new tools offered by digital technologies. Theologically, concepts of God, sacredness, and religious authority are reinterpreted within the context of individual belief experiences and collective digital networks, supported by algorithmic mediation. This dynamic structure lays the groundwork for the expansion and transformation of traditional religious authorities, causing fundamental changes in the social and individual functions of religion.The article also addresses the emerging concept of “digital deism” in the digital age. Digital deism represents a new belief model that blends the classical deist emphasis on individual and rational belief with personalized data analytics and algorithmic guidance offered by digital technologies. In this model, the conception of God is reshaped to include not only the rational order of the universe but also the flexible and dynamic structure of digital networks. Individual faith experiences are enriched through data-driven guidance and community-based interactions. While maintaining individual freedom and rationality, digital deism offers a more inclusive and pluralistic belief model through the collective connectivity and adaptive interactions facilitated by digital environments. In the digital age, religion has moved beyond being solely an inner personal experience and has become a collective social practice within the interactive and participatory platforms of social media. In this environment, belief is nourished through constant interaction and communication among individuals.The understanding of the sacred has acquired a more multidimensional, flexible, pluralistic, and continually evolving character. Digital deism, by integrating individual rationality and freedom with network-based collective interaction, holds the potential to form new syntheses of contemporary beliefs.
From Deism to Digital Religion: A New Crisis on the Axis of Reason, Faith, and Artificial Intelligence
Keywords: Philosophy of Religion; Din Felsefesi