ZİYA GÖKALP'İN FELSEFE TASAVVURU - ARAS, FATMA ÇAĞLA (Fırat Üniveristesi, 2026)
Türk düşünce tarihinin modern döneminde fikirleriyle belirleyici bir rol üstlenen Ziya Gökalp, çoğunlukla sosyoloji ve siyaset alanındaki çalışmalarıyla tanınmakla birlikte, ahlak, kültür, psikoloji ve metafizik gibi felsefî alanlara ilişkin değerlendirmeleriyle de önemli bir düşünürdür. Gökalp'in düşünceleri farklı dönemlerde çeşitli açılardan eleştirilmiş olsa da, modern Türk düşüncesinin oluşum sürecinde etkili olmuş ve disiplinler arası bir etki alanı yaratmıştır. Bu yönüyle Gökalp, yalnızca bir sosyolog değil, aynı zamanda özgün bir felsefe tasavvuruna sahip bir düşünür olarak değerlendirilmelidir. Ziya Gökalp'in felsefî yaklaşımını anlamada temel başvuru kaynaklarından biri olan Felsefe Dersleri adlı eseri, onun psikoloji, mantık, ahlak ve metafizik alanlarına ilişkin görüşlerini sistematik bir bütünlük içerisinde sunması bakımından özel bir önem taşımaktadır. Bu eserde Gökalp, psikolojik hadiseleri bireysel bir düzlemle sınırlı görmeyerek toplumsal bilinç ve kültürel yapı ile birlikte ele almakta; ahlakı ise bireysel vicdana indirgenemeyecek, toplumsal temellere dayanan bir yapı olarak değerlendirmektedir. Mantık, düşüncenin düzenlenmesini sağlayan bir araç olarak ele alınırken; metafizik bağlamda hakikat, hayat, ruh ve Tanrı tasavvuruna ilişkin değerlendirmelere yer verilmektedir. Gökalp'in felsefe tasavvurunun önemli bir boyutunu, Eski Türk düşünce geleneğiyle kurduğu ilişki oluşturmaktadır. Töre kavramı başta olmak üzere ahlak, devlet ve toplum anlayışı üzerinden geliştirilen bu ilişki, onun düşüncesinde tarihsel süreklilik bilincinin merkezi bir yer tuttuğunu göstermektedir. Gökalp, modernleşme sürecini yalnızca Batı düşüncesine yönelim olarak değil, Türk toplumunun tarihsel ve kültürel birikimiyle uyumlu bir düşünsel inşa süreci olarak ele almıştır. Bu çalışmada, giriş bölümünde Ziya Gökalp'in hayatı, yaşadığı dönemin düşünsel özellikleri ve eserleri hakkında genel bir çerçeve sunulmuş; ardından Felsefe Dersleri başta olmak üzere temel eserleri merkeze alınarak onun felsefe tasavvuru değerlendirilmiştir. Çalışmanın devam eden bölümlerinde Gökalp'in psikoloji, mantık ve ahlak alanlarına ilişkin görüşleri ile metafizik yaklaşımları ele alınmış; son bölümde ise Eski Türk düşüncesiyle kurduğu bağ töre ve devlet anlayışı çerçevesinde incelenmiştir.

Ziya Gökalp, who played a decisive role in the modern period of Turkish intellectual history, is widely known for his studies in sociology and politics; however, he also stands out as an important thinker through his reflections on philosophical fields such as ethics, culture, psychology, and metaphysics. Although Gökalp's ideas have been criticized from various perspectives in different periods, they have exerted a significant influence on the formation of modern Turkish thought and have generated an interdisciplinary sphere of impact. In this respect, Gökalp should be regarded not only as a sociologist but also as a thinker possessing an original conception of philosophy. One of the primary sources for understanding Ziya Gökalp's philosophical approach is his work Felsefe Dersleri (Lectures on Philosophy), which presents his views on psychology, logic, ethics, and metaphysics within a systematic and coherent framework. In this work, Gökalp does not confine psychological phenomena to an individual level; rather, he examines them in relation to social consciousness and cultural structure. Ethics is approached not as a matter reducible to individual conscience, but as a structure grounded in social foundations. Logic is treated as an instrument that orders thought, while in the metaphysical context Gökalp addresses issues such as truth, life, the soul, and the conception of God. An important dimension of Gökalp's conception of philosophy is his engagement with the tradition of Early Turkish thought. The relationship he establishes through concepts such as töre (customary law), ethics, state, and society reveals that historical continuity occupies a central place in his intellectual framework. Gökalp interprets modernization not merely as a turn toward Western thought, but as a process of intellectual construction compatible with the historical and cultural heritage of Turkish society. In this study, the introduction provides a general overview of Ziya Gökalp's life, the intellectual characteristics of the period in which he lived, and his works. Subsequently, his conception of philosophy is examined primarily through Felsefe Dersleri and other key texts. In the following sections, Gökalp's views on psychology, logic, and ethics, as well as his metaphysical approaches, are analyzed, while the final section focuses on his connection with Early Turkish thought within the framework of töre and state theory.
Ziya Gökalp's conception of philosophy
Keywords: Din