“YENGEÇ” SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Türk Dil Kurumu’nun hazırladığı “Türkçe Sözlük”te “Eklem bacaklılardan,birinci ayak çifti iki kıskaç olarak gelişmiş, eti için avlanan, suda yaşayan bir böcek”açıklamasıyla Türkçe kökenli bir sözcük olarak tanımlanan “yengeç” sözcüğü ile ilgiliçeşitli etimolojik görüşler bulunmaktadır.Türk dilinin en eski tarihi dönemlerinden itibaren çok farklı ses değişiklikleriyleTürk dilinin çeşitli lehçelerinde ve ağızlarında “yengeç, lengeç, lenneç, lenneş, ilengiş,ilangeçi, ilankaç, ilangeç, vb. gibi” kullanılan “yengeç” sözcüğü, Rasanen’e göre Latince“deniz böceği” anlamına gelen “lancosta” sözcüğünden Fransızcaya “langousta” şeklindegeçmiş olan bir sözcüktür. Gülensoy, Rasanen’in “yengeç” sözcüğü için yapmış olduğuetimolojiyi “11. yüzyılda yazılmış olan Divanü Lûgat-it Türk’te bulunan Türkçe bir sözünFransızca yolu ile Latinceden alınmış olması mümkün değildir” şeklinde eleştirerek buetimolojinin tamamen yanlış olduğunu savunmuştur. Gülensoy, “yengeç” sözcüğüetimolojik olarak *yp-nç- ‘ısırmak, ısırarak parçaları birbirine katmak’ anlamıylailişkilendirilmesi gereken bir sözcük olduğunu belirtmiştir. Nişanyan, sözcüğü Türkçeyan- “geri gelmek, dönmek, tekrar etmek, aksetmek” sözcüğü ile bağlantılı olduğunubelirtmiştir.Bu çalışmada Rasanen’in aksine sözcüğün aslının Türkçe olduğu savunulmaklabirlikte, “yengeç” sözcüğünün dayandırıldığı yp-nç- “ısırmak, parçalamak”; yan- “gerigelmek, dönmek” veya yan “yan, taraf” sözcükleriyle değil de yılan sözcüğü ile ilişkiliolarak açıklanması gerektiği ve sözcüğün yılan sözcüğünün kökünü oluşturan “hareketetmek” anlamındaki “ıl-” sözcüğü ile ilişkili olduğu ortaya konulmaya çalışılacaktır.