YUKARI FIRAT HAVZASINDA KADİRİLİĞİN TARİHSEL GELİŞİMİ (1797-1973)

Abstract

İslam âleminin kültür ve medeniyet havzasında insanın iç boyutunu ele alarak, ona âhlaki güzellikleri benimsetip dini tecrübeler kazandıran oluşumlardan birisi de tasavvuftur. Bu oluşum insanların farklılık arz eden yaşamları, düşünceleri ve yorumlarıyla zamanla değişkenlik göstermiş ve dolayısıyla farklı tasavvuf ekolleri ortaya çıkmıştır. Oluşan bu tasavvuf ekolleri bir mürşid önderliğinde temsil edilmiş ve gerekli öğretiler tarikat adı verilen müesseselerle insanlara ulaşmıştır. Zamanla uygulanan kaidelerindeki farklılıklar neticesinde, öğretileri temelde aynı kalmak şartı ile tarikatlarda kol ayrımına gidilmiştir. Oluşan yeni kollar kendisine nispet edilen Mürşidi Kamil'in adıyla anılmıştır. Bu çalışma; geniş coğrafyalarda müntesibine rastlanan Kadiri Tarikatı'nın, Abdurrahman Hâlis Kerküki'ye nispet edilen Hâlisiyye Kolu'nun etkisiyle, Yukarı Fırat havzasında Kadiriliğin tesirlerinin görülmesi amacıyla oluşturulmuş ve tarihsel gelişim kronolojik olarak verilmiştir. Çalışmanın genelinde; Kadiriliğin Yukarı Fırat havzasında yer alan, unutulmaya yüz tutmuş temsilcilerini, tanıma gayesi güdülmüştür. Giriş bölümü Tasavvuf ve Kadirilik hakkında bilgiler ihtiva ederken, birinci bölüm Abdurrahman Hâlis Kerküki hakkında bilgi vermektedir. İkinci bölüm Hâlisiyye Kolu nezdinde Yukarı Fırat havzasında Kadiriyye'nin ilk temsilcisi olan Dede Osman Avni Baba hakkında bilgiler ihtiva ederken son bölüm olan üçüncü bölümde ise Hacı Ömer Hüdâyî Baba ile halifeleri hakkında bilgiler verilmiş ve bu konuda araştırma yapanların istifadelerine sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Tarikat, Kâdiriyye, Hâlisiyye, Anadolu, Şanlıurfa, Harput.Sufism is one of the formations in the basin of culture and civilization of the Islamic world, which takes on the internal dimension of man and makes him adopt moral beauties and gain religious experiences. This formation has changed over time with people's differing lives, thoughts and interpretations, and thus different schools of Sufism have emerged. These schools of mysticism were represented under the leadership of a master and the necessary teachings reached the people through the so-called sect. As a result of the differences in the pedestals applied over time, the branches were divided in the sects provided that their teachings remained essentially the same. The new branches were named after Mürşidi Kamil, who was compared to him. This study was created in order to see the effects of qadiriyya in the upper evphrates basin with the effects of the piory which was found in wide geographies in relation qadiriyya to Abdurrahman Halis Kerküki and historical development is given in chronological order. The whole study is to get to know the representatives of qadiriyya. Who are in the upper euphrates basin and have gone into oblivion. The introductory section deals with sufism and qadiriyya while the first section provides information about Abdurrahman Halis Kerküki. The second section contains information about Dede Osman Avni Baba, the first representative of qadiriyya in the upper euphrates basin before the Hâlisiyye branch, while the third section contains information about Hacı Ömer Hüdayi Baba and his caliphs for the benefit of the researchers. Key Words: Sufism, Sect, Qadiriyya, Khalisiyya, Anatolia, Şanlıurfa, Harput