Su Kaynaklarının Kentsel Dönüşümü Belirleyiciliği Üzerine: Elazığ Kenti Örneği

Abstract

Nüfusun toplu olarak yaşamını sürdürdüğü kentsel alanlarda su kaynaklarına bağımlılık Türkiye’de kentlerin kuruluş sürecindeki en etkili dinamiği oluşturmuştur. Kent isale hatlarının inşasından önce tamamen çeşme ve su kaynaklarına bağımlı gelişen kent makroformu, tarihi bilinen tüm kentlerde, suya bağımlı bir kentleşme modeli ortaya koymuştur. Elazığ'da, 1947'ye kadar kent gelişimi su kaynakları ve çeşmelere bağlı kabaca dairesel bir form göstermekteydi. Sonraki süreçte su kaynağına olan bağ(ım)lılık azalınca, yol boyu gelişen ve akslar halinde büyüyen yeni bir süreç başlamış oldu. Bu gelişim süreci Elâzığ ve tüm Dünyadaki kentlerde izlenen bir sistematiği ifade etmektedir. Önceleri tamamen kullanım ve içme suyu kaynağı olarak hayati önem arz eden çeşmeler, sonraki süreçte kent sakinleri tarafından sadece temiz içme suyunun karşılandığı güvenilir su kaynakları olarak varlığını sürdürmüşlerdir. Kent isale hatlarının inşasına kadar Elazığ’da ve diğer yerleşim birimlerinde görülen çeşmeler; sadece su ihtiyacından öte toplanma, sosyalleşme, konumlandırma ve kültürel alanlar olarak kentteki kamusal mekânın bir parçası olmuştur. Çalışmada Elazığ kentinin kuruluş ve ilk gelişim sürecinde su kaynaklarının yer seçiminde belirleyici unsur olduğu saha çalışmalarıyla ortaya konulmuş, isale hatlarından sonra ise su kaynaklarına bağımlılığın azaldığı ve kentsel mekânda belirgin olarak görülen çeşmelerin farklı fonksiyon kazanma süreçleri ele alınmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden olan durum analizi tekniğinden faydalanılmıştır. Kent içi arazi çalışmalarıyla çeşme ve kaynakların konum bilgileri tespit edilmiş ve mekânsal haritalar üretilmiştir. Tüm bu çalışmalar kentsel gelişim ve çeşmeler arasında anlamlı ilişkilerin olduğunu göstermiştir.