SEM'ÂNÎ VE GAZZÂLÎ'NİN KIYAS ANLAYIŞLARININ MUKAYESESİ

Abstract

Kıyas; Kitap, Sünnet ve icmâ ile tespit edilen hükümleri, illet birliği olan diğer meseleler için genişletmeye yarayan bir yöntemdir. Usul âlimleri arasında bu genişletme işleminin hücciyyeti ve mahiyeti hususunda birçok ihtilaf vardır. Çalışmamız hicrî 5. asırda yaşamış iki büyük Şâfi'î âlim Sem'ânî ve Gazzâlî'nin kıyas hususundaki görüşlerinin mukayesesini konu edinmektedir. Sem'ânî ?avâ?ı?u'l-edille adlı eserini fukahâ metoduna göre; Gazzâlî el-Müsta?fâ adlı eserini mütekellim metoduna göre telif etmiştir. Bu çalışma aynı mezhep birikiminden hareket eden iki müellifin telif metotlarındaki farklılığın etkilerini ortaya koyması bakımından önemlidir. Bu çalışmanın temel amacı bu iki âlimin benimsemiş oldukları fukahâ ve mütekellim metodlarının kıyas anlayışlarına nasıl yansıdığını tespit etmektir. Bunun için şu soruların cevapları aranmıştır: Şâfi'î fakih Sem'anî'nin fukahâ metodunu benimsemiş olması kıyas anlayışına nasıl yansımıştır? Gazzâlî'nin kelamcı kimliği, kıyas konusundaki görüşlerine nasıl yansımıştır? Bu müelliflerin kıyas konusunda ittifak ettikleri ve ihtilafa düştükleri meseleler nelerdir? Müelliflerin üslup ve yöntem konusundaki farklılıkları kıyas konusu çerçevesinde ele alındığında, mensup oldukları Şafiî mezhebine olan bağlılıklarına ne derece etki etmiştir? Sem'ânî'nin ele aldığı hangi mevzulara Gazzâlî eserinde yer vermemiştir? Bunun sebebi telif metotlarındaki farklılık mıdır? Gazzâlî eserinde Sem'ânî tarafından işlenmeyen hangi konulara yer vermiştir? Bu durumun Gazzâlî'nin mütekellim kimliğiyle ilişkisi nedir? Bu araştırmada nitel araştırma tekniklerinden doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Öncelikle her iki müellifin kıyas konusundaki görüşleri tespit edilmiş daha sonra bunlar karşılaştırmalı olarak tahlil edilmiştir. Birinci bölümde kıyasın mahiyeti ve hüccet değeri ile ilgili meseleler; ikinci bölümde illetin mahiyeti ve illeti tespit yöntemleri incelenmiştir. Sonuç olarak kıyasın tanımı, kıyasın hüccet değeri, illetin tespitinde sahih kabul edilen yöntemler hususunda Gazzâlî'nin kelamcı kimliğinin ön plana çıktığı tespit edilmiştir.

Al-qiy?s; It is a method that helps to expand the provisions determined by the book of the Quran, the Sunnah and ijm?'for other issues that have a common cause. There are many disagreements among us??l scholars regarding the validity and nature of this expansion. Our study is about the comparison of the views of two great Shafi'? scholars, al-Sam'?n? and al-Ghazz?l?, who lived in the 5th century Hijri, on the subject of qiyas. al-Sam'?n? wrote his work named Qaw??i'u al-Adilla according to the fuqah? method; al-Ghazz?l? wrote his work called al-Mustas?f? according to the mutakall?m method. This study is important in terms of revealing the effects of the difference in copyright methods of two authors who follow the same sect. The main purpose of this study is to determine how the fuqah? and mutakall?m methods adopted by these two scholars are reflected in their understanding of qiy?s. For this purpose, answers to the following questions were sought: How did Shafi'? jurist al-Sam'?n?'s adoption of the fuqah? method reflect on his understanding of qiy?s? How is al-Ghazz?l?'s theologian identity reflected in his views on analogy? What are the issues on which these authors agree and disagree regarding qiy?s? When considered within the framework of qiy?s, to what extent did the authors' differences in style and method affect their commitment to the Shafi'? sect? Which topics that al-Sam'?n? discussed were not included in al-Ghaz?l?'s work? Is this due to the difference in copyright methods? What topics did al-Ghazz?l? include in his work that were not covered by al-Sam'?n?? What is the relationship between this situation and al-Ghazz?l?'s mutakall?m identity? In this research, document analysis method, one of the qualitative research techniques, was used. First of all, the views of both authors on the subject of qiy?s were determined, and then they were analyzed comparatively. In the first part, issues related to the nature of al-qiy?s and its evidentiary value; in the second part, the nature of the al-'?lla and methods of detecting it were examined. As a result, it has been determined that al-Ghazz?l?'s theologian identity comes to the fore in terms of the definition of al-qiy?s, the evidentiary value of al-qiy?s, and the methods considered valid in determining the al-'?lla.