DİJİTALLEŞME, BÜYÜK DİL MODELLERİ VE SOSYODİLBİLİM: DİL VE TOPLUM ÇALIŞMALARINDA YAPAY ZEKAYA DAİR KURAMSAL PERSPEKTİFLER

Abstract

Dijitalleşme, dil kullanımını, sosyal etkileşim ağlarını ve kimlik inşası süreçlerini dönüştürerek sosyodilbilim alanında etkili olgulardan biri hâline gelmiştir. Dijital ortamların genişlemesi, çağdaş bağlamda dilsel çeşitlilik, ideoloji, güç ve kimlik üzerine yeni tartışmaları gerekli kılmaktadır. Bu çerçevede, yapay zekâ temelli büyük dil modelleri (LLM’ler) yalnızca teknolojik yenilikler değil, aynı zamanda dilin toplumsal boyutlarını yeniden düşünmeye davet eden kuramsal kavşaklardır. Bu çalışma, LLM’lerin dijitalleşme bağlamında sosyodilbilime sunabileceği kuramsal katkıları tartışmayı amaçlamaktadır. Bu modellerin geniş ölçekli dilsel verileri işleme kapasitesi, çevrimiçi söylemler, dijital kimlikler ve dilsel uygulamalara ilişkin yeni bakış açıları sunmaktadır. Özellikle dijitalleşmenin hızlandırdığı dil kullanımındaki değişim ve çeşitlilik, sosyodilbilim içinde yeniden değerlendirilmesi gereken alanları temsil etmektedir. Bununla birlikte bu potansiyel, önemli riskleri de barındırır. Kültürel bağlamın azaltılması, ideolojik önyargıların yeniden üretilmesi, etik kaygılar ve insanın yorumlayıcı gücünün zayıflaması, eleştirel dikkat gerektiren başlıca sorunlar arasındadır. Sonuç olarak, büyük dil modelleri dijitalleşme çağında sosyodilbilimsel araştırmaların kuramsal boyutlarını derinleştirme potansiyeline sahiptir. Ancak bu potansiyelin anlamlı ve üretken biçimde gerçekleşmesi, insan yorumunun korunmasına, eleştirel farkındalığın sürdürülmesine ve etik ilkelere bağlı kalınmasına bağlıdır. Bu çalışmanın amacı; dijitalleşme, sosyodilbilim ve yapay zekâ arasındaki kesişimleri inceleyerek süregelen kuramsal tartışmalara katkıda bulunmak ve alanın olası gelecek yönelimlerine ilişkin içgörüler sunmaktır.

Digitalization has become one of the most influential phenomena in sociolinguistics by transforming language use, networks of social interaction, and processes of identity construction. The expansion of digital environments necessitates renewed debates on linguistic diversity, ideology, power, and identity in contemporary contexts. In this regard, artificial intelligence–based large language models (LLMs) function not only as technological innovations but also as theoretical intersections that invite scholars to reconsider the social dimensions of language. This study aims to discuss the theoretical contributions that LLMs may offer to sociolinguistics within the broader framework of digitalization. The capacity of these models to process large-scale linguistic data provides new perspectives on online discourses, digital identities, and linguistic practices. Particularly, the shifts and diversification in language use accelerated by digitalization highlight areas within sociolinguistics that require renewed examination. However, this potential also entails significant risks. The reduction of cultural context, the reproduction of ideological biases, ethical concerns, and the weakening of human interpretive agency are among the critical issues that demand careful attention. In conclusion, large language models have the potential to deepen the theoretical dimensions of sociolinguistic research in the age of digitalization. Yet the meaningful and productive realization of this potential depends on preserving human interpretation, maintaining critical awareness, and adhering to ethical principles. By examining the intersections among digitalization, sociolinguistics, and artificial intelligence, this study seeks to contribute to ongoing theoretical debates and to offer insights into possible future directions of the field.