An Inquiry into the Epistemic and Axiomatic Foundations of Ishari Tafsir

Abstract

This study aims to reconsider the place of Ishari tafsir within the Islamic intellectual tradition, arguing that it constitutes not a subjective or arbitrary exegetical approach, but rather a structured hermeneutical practice grounded in epistemic and axiomatic principles. Contrary to prevailing assumptions that reduce Ishari exegesis to individual “inspiration,” “intuition,” or “mystical insight,” this article posits that it relies on coherent methodological tools and is far from being a product of interpretive arbitrariness. The analysis shows that Ishari tafsir draws upon established concepts within classical Islamic thought, such as i?tib?r (drawing lessons), qiy?s (analogical reasoning), tamth?l (explanation through similitude), ilh?q (relational meaning transfer), tadhakkur (recollection through prior knowledge), tadabbur (reflective contemplation), and ta?ammul (meditative introspection). These conceptual instruments reveal that Ishari tafsir is not merely a product of mystical intuition but represents a systematic, conceptual, and coherent intellectual exercise. To concretize this theoretical framework, the study undertakes comparative textual analyses that underscore the hermeneutical consistency and epistemological continuity of Ishari interpretations. In particular, works by classical Sufi exegetes such as Tustar? (d. 283/896), Sulam? (d. 412/1021), Qushayr? (d. 465/1072), Bursaw? (d. 1137/1725), and Ibn Ab? ?Aj?ba (d. 1224/1809) are examined, demonstrating that Ishari tafsir operates according to a representational system, a symbolic code, and a distinctive epistemological paradigm. Recurring symbolic associations such as the Ka?ba representing the heart or Pharaoh signifying the lower self (nafs al-amm?rah) are shown not to be literary metaphors, but rather structured vehicles of ontological and epistemological meaning. Furthermore, the study analyzes the work Fay? al-Ra?m?n by ??li? D?r?t (d. 1903) from the Malay intellectual world, revealing that Ishari tafsir maintains its classical hermeneutic structures even in modern contexts. The symbolic representations in D?r?t’s work closely mirror those in classical Sufi exegesis, suggesting not isolated borrowings but a shared conceptual framework. The core claim of the study is that Ishari tafsir is not a loose aggregation of individual insights, but a coherent exegetical tradition rooted in a shared ontological worldview, a consistent theory of knowledge, and a collective axiological system. Hence, understanding Ishari tafsir requires analyzing not only its interpretive techniques but also the broader metaphysical, epistemological, and ethical underpinnings of the Sufi tradition that shaped it. The study goes beyond examining the interpretive method per se and instead delves into the Sufi conception of existence, knowledge, and morality to reveal how these foundations resonate within Ishari hermeneutics. In conclusion, the article challenges the widespread perception of Ishari tafsir as a non-systematic, intuition-based approach and instead affirms it as a multi-layered exegetical method that interprets the Qur'an not only on the literal level, but also on the inner, ethical, and ontological planes—presenting a consistent, conceptually rich hermeneutic tradition.Bu çalışma, işârî tefsirin İslam düşünce geleneği içindeki konumunu yeniden ele alarak, onun epistemik ve aksiyomatik temellere dayanan kurumsal bir yorum pratiği olduğunu ileri sürmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel tezi, işârî tefsirin sıklıkla indirgenerek tanımlandığı gibi sadece bireysel “ilham”, “keşif” veya “mistik sezgi” temelli bir yorum türü olmadığı; tersine bilgi üretiminde keyfiliğe kapı aralamayan, belirli metodolojik araçlarla yapılandırılmış sistemli bir tefsir yaklaşımı olduğudur. Çalışmada bu bağlamda işârî tefsirin, klasik İslam düşünce geleneğinde yerleşik olan itibar (ibret alma), kıyas (sebepler arasında bağlantı kurma), temsil (soyut kavramları somut örneklerle açıklama), ilhak (bir anlamı başka bir bağlama taşıyarak ilişkilendirme), tezekkür (anlamı geçmiş bilgiyle irtibatlandırarak hatırlama), tedebbür (derinlikli düşünme) ve teemmül (tefekkür yoluyla içsel idrak) gibi kavramlar üzerinden şekillenen düşünsel ve yorumlayıcı bir çerçeve sunduğu gösterilmektedir. Bu kavramsal çerçeve, işârî tefsirin yalnızca sezgisel değil; aynı zamanda sistemli, kavramsal ve tutarlı bir entelektüel pratiğe dayandığını ortaya koymaktadır. Bu teorik çerçevenin somutlaştırılması adına yapılan metin çözümlemeleri, işârî tefsirin düşünsel sürekliliğini ve yorumsal istikrarını açık biçimde ortaya koymaktadır. Özellikle Tüsterî (öl. 283/896), Sülemî (öl. 412/1021), Kuşeyrî (öl. 465/1072), Bursevî (öl. 1137/1725) ve İbn Ebî Acîbe (öl. 1224/1809) gibi klasik sûfî müfessirlerin eserleri üzerinden gerçekleştirilen karşılaştırmalı analizler, işârî tefsirin belli bir temsil sistemine, kavramsal bir koda ve yorumsal bir epistemolojiye dayandığını göstermektedir. Bu çerçevede işârî tefsirlerde sıkça karşılaşılan sembolik eşleştirmeler görülmektedir. Sözgelimi yaygın olarak Kâbe “kalp”, Firavun “nefs-i emmâre, kötülüğü telkin eden benlik türü” olarak açıklanmaktadır. Bu eşleştirmeleri edebî birer motif değil; aynı zamanda sistemli bir anlam aktarımının, yerleşik bir düşünsel şemanın ve ontolojik-epistemolojik bir sürekliliğin tezahürüdür. Buna ilaveten, çağdaş bağlamda Malay coğrafyasından Sâlih Dârât’ın (ö. 1903) Feyzu’r-Rahmân adlı eseri üzerinden yapılan çözümleme, işârî tefsirin modern dönemde de klasik temsilleriyle olan sürekliliğini koruduğunu göstermektedir. Dârât’ın yorumlarında görülen sembolik yapı, klasik sûfî müfessirlerde rastlanan temsil formlarıyla büyük oranda örtüşmekte; bu durum, bireysel nakillerin ötesinde ortak bir düşünsel zemine işaret etmektedir. Bu bağlamda çalışmada savunulan temel iddia, işârî tefsirin tarihsel süreçte birbirinden bağımsız sezgisel yorumlar toplamı değil; ortak bir ontolojik kabule, benzer bir bilgi teorisine ve müşterek bir değer sistemine dayanan kurumsal bir yorum geleneği olduğudur. Dolayısıyla işârî tefsirin doğasını layıkıyla anlamak için, yalnızca tefsir metinlerini değil, bu metinlerin şekillendiği tasavvufî bilgi ve varlık anlayışını da çözümlemek gerekir. Bu çerçevede çalışma, yalnızca yorum biçiminin karakterine odaklanmakla kalmamış; aynı zamanda mutasavvıfların varlığı, bilgiyi ve ahlakı nasıl temellendirdiklerini araştırmış ve bu arka planın işârî tefsirde nasıl yankı bulduğunu ortaya koymuştur. Sonuç itibariyle, bu makale, işârî tefsirin sistematiklikten yoksun, salt sezgiye dayalı bir eğilim olduğu yönündeki yaygın yargıları eleştirel biçimde sorgulamakta; bunun yerine hem epistemolojik hem de aksiyolojik düzlemde tutarlılık arz eden, kavramsal süreklilik taşıyan bütüncül bir hermenötik gelenek olduğunu savunmaktadır. Bu yönüyle işârî tefsir, Kur’an’ı sadece lafzî düzeyde değil; aynı zamanda enfüsî, ahlâkî ve ontolojik düzeyde de anlamlandıran çok katmanlı bir yorum biçimi olarak yeniden değerlendirilmektedir.???? ??? ??????? ??? ????? ????? ?? ???? ??????? ??????? ??? ??????? ?????? ????????? ????? ??? ???? ?? ????? ?????? ??????? ????? ?? ????????? ?? ?????? ??????? ??????? ???? ??? ????? ???????????? ???????? ???????. ??????? ????????? ??????? ???? ????? ??????? ??????? ?? «???????» ?? «?????» ?? «????? ??????»? ????? ??? ??????? ???? ????? ?????? ?????? ??????? ????? ???? ?? ????????? ?? ???????. ?????? ??????? ??? ??????? ??????? ????? ??? ?????? ????? ?? ????? ???????? ?????????? ??? ????????? ???????? ????????? ????????? ???????? ?????? ??? ??????? ???????? ????????? ????????. ????? ??? ??????? ????????? ??? ??????? ??????? ??? ???? ???? ???? ????? ?? ?? ???? ???? ?????? ??????? ??????. ??????? ??? ?????? ??????? ?????? ??????? ???????? ????? ?????? ????? ??????? ???????? ???????????? ???????? ?? ??????? ???????. ???? ??? ??????? ?????? ????? ???? ?? ????????? ???????? ???????????? ??? ??????? (?. 283/896)? ??????? (?. 412/1021)? ???????? (?. 465/1072)? ?????????? (?. 1137/1725)? ???? ????? (?. 1224/1809)? ??????? ??? ??????? ??????? ???? ??? ???? ??????? ????? ?????? ??????? ??????????? ?????. ??? ????? ??? ?????????? ??????? ?????????—?????? ?????? ??????? ?? ????? ?????? ????????—???? ????? ????????? ?????? ?? ????? ??????? ?????? ????????? ???????. ?????? ??????? ???? ???? ??? ?????? ????? ????? (?. 1903) ?? ?????? ?????? ????????? ?????? ??? ??????? ??????? ????? ??? ?????? ????????? ?????????? ??? ?? ???????? ???????. ?? ?????? ????????? ??????? ?? ??? ????? ??????? ?????? ?? ?? ???? ?? ???????? ??????? ??????????? ??? ???? ?? ??? ????????? ??????? ?? ??? ????? ?????? ?????. ??????? ?????? ???????? ??????? ?? ??? ??????? ??????? ??? ??????? ??????? ???? ?????? ?? ?????? ?????? ??????? ?????? ?? ????? ????????? ??????? ?????? ????? ??????? ?????? ???? ?????. ??? ???? ???? ??? ??????? ??????? ????? ????? ??????? ????????? ??? ???? ???? ????????????? ????????? ?????????? ???? ??????? ??????? ???????. ??????? ??????? ??? ?????? ???????? ????? ?????? ??????? ????? ?? ??????? ?????? ?????? ???????? ????????? ?????? ?? ????? ????? ??? ????? ?? ???????????? ????????. ?????? ?????? ?????? ??????? ??????? ?????? ???? ???? ??? ??????? ??????? ????? ?????? ??? ??????? ????? ??? ?????? ?????? ????? ?? ??? ???? ???? ?????? ????? ???????? ???? ?????? ??? ????????? ??????? ???????? ?????????? ????????????? ?????? ??????? ???????? ??????? ??????? ?????????.