XIX. YÜZYILIN İLK YARISINDA MARDİN SANCAĞI (1789-1840)

Abstract

Mardin, stratejik konumu itibariyle tarih boyunca çeşitli devletlerin ele geçirmek için birbirleriyle kıyasıya mücadele içerisinde oldukları bir kale-şehir olma özelliği göstermiştir. XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Mardin Sancağı (1789-1840) adını taşıyan bu monografi çalışmasında, Mardin'in Osmanlı döneminde idari, fiziki, iktisadi, sosyal ve demografik yapısı çeşitli yönleriyle tespit edilmeye çalışılmıştır. Osmanlı şehir tarihi çalışmalarında Şer'iyye Sicillerinin önemi büyüktür. Şer'iyye Sicilleri, Osmanlı şehir tarihini aydınlatma imkânı veren birinci elden kaynaklardır. Bu sebeple çalışmamızın ana kaynağını Mardin Şer'iyye Sicilleri oluşturmaktadır. Mardin, incelenen dönemde idari olarak Bağdat Eyaleti'ne bağlı bir sancaktır. Eyalet valileri tarafından görevlendirilen voyvoda ve mütesellimler vasıtasıyla idare edilmiştir. Mardin şehri; cami, mescit, medrese, han, hamam, bimarhane vs. vakıf eserleri ile göz dolduran bir Osmanlı şehridir. Şehir içerisinde Müslümanlar ve gayrimüslimler bir arada yaşamaktaydılar. Gayrimüslim teba arasında başta Süryaniler olmak üzere Ermeni, Yahudi, Keldani ve Nesturiler bulunmaktaydı. Bu yönüyle Osmanlı dönemi Mardin şehri hoşgörünün üst düzeyde olduğu örnek bir şehir olma özelliği göstermektedir. İktisadi yapı içerisinde Mardin, birçok tarım ürününün yetiştiği verimli arazilere sahip bir şehirdir. Özellikle Mardin'de yetiştirilen ve iccas adıyla meşhur olan erik her sene İstanbul saray kilerine gönderilmekteydi. Anahtar Kelimeler: Mardin, Sancak, Şer'iyye Sicili, Osmanlı Şehir Tarihi.

Mardin presents a castle-city characteristic for which various states have struggled vehemently to occupy it through the history because of its strategical location. In this study of monography titled Sanjak of Mardin in the First Half of the 19th Century, Mardin's governmental, physical, financial, social and demographic structures are tried to be detected from various aspects. In the studies of Ottoman city history, court records have great significance. The court records are first hand resources to enlighten Ottoman city history. Thus, the court records constitute the main part of our study. Mardin was a sanjak related to Bağdat State in the period that is examined in this study. It was governed by voivodes and motesellims who were employed by state governors. Mardin is an Ottoman city that makes a strong impression with its foundational works such as mosques, masjids, madrasahs, taverns, bathhouses, and Turkish hospitals etc. In the city, Muslims and non-Muslims live together. Among non-Muslims, there are, being in the first place, Assyrians, Armenians, Jews, Chaldeans, and Nestorians. From this aspect, Mardin City of Ottoman period shows the characteristics of a sample city sustaining high level tolerance. In the financial structure, Mardin has fertile lands on which many agricultural products are grown. Especially, the well-known plum that is grown in Mardin and known as iccas was sent to İstanbul palace cellar every year. Key Words: Mardin, Sanjak, Court Records, Ottoman City History.