Türkiye Türkçesi Ağızlarında Fonetik Çevreye Bağlı O>U, U>O Değişimleri

Abstract

Dil toplumun bir yansımasıdır. Dil sürekli gelişen ve değişen bir yapıdır. Dilin sürekli gelişmesi, dilde çeşitliliği sağlar. Dildeki çeşitlilik dilin her yapısında seste, sözde ve söz diziminde görülebilir. Ses değişikliğinin oluşum şartları ile ilgili birçok neden bulunmaktadır. Ses değişikliğinin seyrinin belirlenmesinde, algısal süreçler ve boğumlanma önemli rol oynar. Türkçe, tarih boyunca alt katman, yan katman, akraba diller ve akraba olmayan dillerin etkisinde kalmıştır. Bu durumda Türkçedeki sesler gerek sözlüksel gerek anlamsal değişikliğe uğramıştır. Dillerin fonetik sistemleri, bazı durumlarda bir sesin değişmesini diğer sesin durumuna bağlar. Ağız, dudak ve dil çevresindeki fonetik boşlukta bazen bir ünlü başka bir ünlüye doğru hareket etmek ister. Hareketini bir ünlüyü kendisine doğru çekme veya bir ünlüyü kendisinden uzaklaştırma/itme ile gerçekleştirir. Ünlülerin birbirine doğru hareketi ünlülerin değişim sürecini başlatır. Ünlü daralması ve genişlemesi Türkçede sık sık karşılaşılan ses değişimleridir. Ünlü daralması, a, e, o, ö seslerinin çeşitli boğumlanma özellikleri bakımından ı, i, u, ü seslerine; ünlü genişlemesi ı, i, u, ü seslerinin çeşitli boğumlanma özellikleri bakımından a, e, o, ö seslerine dönüşmesidir. Çalışmada o>u, ö>ü ünlü daralmaları ile u>o, ü>ö ünlü genişlemeleri incelenmiştir. Türkçede bu değişimlere neden olan durumlar belirlenmiştir. Türkçede bu değişimlerin iki nedeni bulunmaktadır: Birincisi Türkçenin ünlü yapısından kaynaklanan değişimler; ikincisi fonetik çevreye bağlı olarak meydana gelen değişimlerdir. Çalışmada TTA’ da fonetik çevreye bağlı olarak oluşan o>u, ö>ü ünlü daralmaları ile u>o, ü>ö ünlü genişlemeleri ele alınmıştır.