OSMANLI HAKİMİYETİNDE KEFE (1475-1600)

Abstract

Kırım'ın güney sahillerinde yer alan Kefe, XVI. yüzyılda Karadeniz'in en büyük limanlarından biridir. XV. yüzyılda Uzak Şark'dan Avrupa'ya ulaşan ticâret yolunun Karadeniz'e açılan menfezlerini kontrol eden coğrafî konumu, onu Karadeniz ticâretinin antreposu haline getirmiştir. Kefe'nin fethi, Fatih'in Karadeniz'i bir "Türk Gölü" yapma çabasıyle giriştiği hareketlerin en büyüğü ve ehemmiyetlisidir. Ceneviz'in Kırım Hanlığı'na müdâhalelerinin üst seviyeye çıktığı bir dönemde, Kırım kabile aristokrasisi ile uzun süreden beri sürdürdüğü diplomaktik münasebetin doğal sonucu olarak kabile güçlerinden aldığı daveti değerlendiren Fatih Sultan Mehmet, Vezir Gedik Ahmed Paşa'yı Kefe ve Kırım sahillerini fethetmekle görevlendirmiştir. 1475 'de yapılan bir deniz seferinde Kefe ile beraber batıda Mânkûb, İnkirman, Balıklağo, Soğdak, doğuda Kerş gibi önemli kaleleri içine alan sahil kesimi Osmanlı hâkimiyetine girmiştir. G. Ahmed Paşa komutasındaki donanma, doğudaki Azak ve Taman'ı da fethetmiş, böylece Azak Denizi'nin doğu yakası, geniş hinterlandı ile beraber Osmanlı hâkimiyetine dâhil olmuştur. Osmanlı Devleti, Kefe ve mülhakatının fethini müteakib Kırım Hanlığı'nı himaye altına atmış, ancak müstakil hareket etmesine hiçbir zaman fırsat tanımamıştır. Kırım Hanlığı'nın en önemli kontrol üssü Kefe'dir. Kefe'nin idâri taksimatı, büyük çapta Ceneviz- Kırım ve ondan önce Altın Ordu - Ceneviz arasında mevcut olan sınırları ihtiva ediyordu. Bu şekilde, Mânkûb, Soğdak, Kerş, Azak ve Taman kaza statüsünde Kefe'nin kazalarını teşkil ediyordu. İnkirman ve Balıklağo, Mânkûb'a bağlı idiler. Astarhan Seferi 'ne Kefe beyi Kasım Bey'in tayin edilmesiyle siyâsî ehemmiyeti artan Kefe, 1568'de eyâlet yapılmış, ancak Azak'ın sancak olması dışında ciddî bir değişikliğe uğramamıştır. Kefe, gerçek anlamda bir eyâlet hâline Osmanlı - İran savaşları döneminde gelmiştir. Kefe'nin üretim bakımından dikkat çeken şehirleri, Soğdak, Mânkûb, İnkirman ve Balıklağo'dur. Buralarda yaşayan nüfus, büyük çapta gayr - i müslimlerden mürekkeptir. Kefe'nin şehir nüfusunda 1520'lerde gayr - i müslimler ağırlıkta iken, 1542 'de hemen hemen dengelenmiştir. Kefe'nin iktisadî kaynaklan, büyük çapta ticarî rüsumdan oluşmaktadır. Ticarî gelirler arasında birinci sırada gümrük yer almaktadır. Gümrük gelirleri, asrın başlarından sonlarına kadar istikrarlı artışım sürdürmüştür. Bu durum, Kefe'nin ticarî kapasitesinin devam ettiğinin bir göstergesidir. Kefe, doğu - batı ve kuzey - güney mihverinde bir ticâret üssü olmaya XVI. yüzyılda da devam etmiştir.