İBRAHİM HANÎF'İN RİSÂLE-İ ESMÂ-İ NEBÎ'Sİ (İNCELEME-METİN)

Abstract

Tarihsel süreçte farklı kültür havzalarıyla etkileşim hâlinde gelişen Türk edebiyatı, İslamiyet'in kabulüyle birlikte hem yapı hem de muhteva bakımından köklü bir dönüşüm geçirmiştir. XIX. Yüzyılda etkisi azalan Eski Türk Edebiyatında, İslam kültür ve medeniyetinin belirleyici rolüyle çok sayıda dinî-edebî eser kaleme alınmıştır. Arap dili ve gramerinin güçlü tesirlerinin hissedildiği bu eserler arasında, Hz. Muhammed'in isim ve vasıflarını konu edinen esmâ-i Nebî türü, İslami edebî gelenek içinde müstesna bir yere sahiptir. Bu çalışmanın temelini oluşturan İbrahim Hanîf'e ait Risâle-i Esmâ-i Nebî adlı eser, dinî muhtevası, dil ve üslup özellikleri ile edebî değeri bakımından kapsamlı bir incelemeyi hak eden önemli bir metindir. Bu çalışmanın amacı, İbrahim Hanîf'in Risâle-i Esmâ-i Nebî adlı eserine ait tespit edilen altı nüshayı karşılaştırarak tenkitli metnini tesis etmek ve eserin yapısal ile muhtevaya ilişkin özelliklerini bilimsel yöntemler ışığında ortaya koymaktır. Çalışmaya konu olan eserin ismi metin içerisinde Ed-Dürretü'l-'Asmâ fî Beyâni Ebhiyi'l Esmâ' şeklinde yazar tarafından doğrudan belirtilmiştir. Bununla birlikte metnin N nüshasının serlevhasında Risâle-i Esmâ-i'n-Nebî ?Aleyhi's-Selâm şeklinde başlık verilmiştir. Aynı eserin B nüshasında ise Risâle-i Şerh-i Esmâ-i'n-Nebiyyi'l-İbrâhîm Hanîf Efendi şeklinde başlıklandırma yapılmıştır. Tüm bu adlandırmalar dikkate alınarak çalışmaya konu olan eser için Risâle-i Esmâ-i Nebî başlığını kullanmayı tercih ettik. Araştırma kapsamında; giriş bölümünde esmâ-i Nebî türünün tarihsel gelişimi ile müellifin hayatı ve eserleri ele alınmış; birinci bölümde metnin şekil, dil, üslup ve içerik özellikleri incelenmiş; ikinci bölümde ise nüshaların karşılaştırılması sonucunda oluşturulan tenkitli metne yer verilmiştir. İnceleme safhasında, eserde Hz. Muhammed'e nispet edilen isim ve vasıflar tespit edilmiş; bu isimlerin ahlakî ve karakteristik boyutları, hadis külliyatları, kutsal metinler, siyer kaynakları ve ilgili literatür çerçevesinde analiz edilmiştir. Ayrıca çalışmanın sonunda esas alınan nüshanın tıpkıbasımı ek olarak sunulmuştur. Nitel araştırma yaklaşımı doğrultusunda yürütülen bu çalışmada, temel veri toplama yöntemi olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Metin; filolojik çözümleme, tenkitli metin yöntemi ve karşılaştırmalı okuma teknikleriyle değerlendirilmiş; içerik analizi, tematik analiz ile dil ve üslup incelemesi yöntemlerinden yararlanılarak çözümlenmiştir. Bunun yanı sıra eser, tarihsel ve kültürel bağlamı içinde ele alınarak tarihsel yöntem ve bağlam analizine tabi tutulmuştur. İnceleme sürecinde dil ve üslup denetimlerinde, yapay zekâ destekli dil işleme araçlarından (ChatGPT v.4.0) yardımcı ve destekleyici bir teknik unsur olarak faydalanılmış; bu kullanım metodolojik çerçevede kaynakçada belirtilmiştir.Turkish literature, which developed through interaction with different cultural spheres throughout history, underwent a profound transformation in both structure and content with the acceptance of Islam. In the Old Turkish Literature, whose influence diminished in the 19th century, numerous religious and literary works were written reflecting the roles encompassed by Islamic culture and civilization. Among these works, where the strong influence of the Arabic language and grammar is felt, the genre of "Esmâ-i Nebî," which deals with the name and attributes of the Prophet Muhammad, holds a unique place within the Islamic literary tradition. Ibrahim Hanif's work, "Risâle-i Esmâ-i Nebî," which failed to achieve this status, is an important text that deserves a general examination due to its religious content, linguistic and stylistic features, and literary value. The aim of this study is to establish a critical edition of Risâle-i Esmâ-i Nebî by comparing the six extant manuscripts attributed to İbrahim Hanîf, and to examine the structural and thematic characteristics of the work through scholarly methods. The title of the work under study is directly stated by the author within the text as Ed-Dürretü'l-'Asmâ fî Beyâni Ebhiyi'l Esmâ'. However, the title of manuscript N is given as Risâle-i Esmâ-i'n-Nebî ?Aleyhi's-Selâm. In manuscript B of the same work, the title is given as Risâle-i Şerh-i Esmâ-i'n-Nebiyyi'l-İbrâhîm Hanîf Efendi. Taking all these titles into consideration, we have preferred to use the title Risâle-i Esmâ-i Nebî for the work under study. Accordingly, the introduction presents an overview of the historical development of the asm?? al-nab? genre, along with information on the author's life and works. The first chapter analyzes the formal, linguistic, stylistic, and thematic features of the text, while the second chapter is devoted to the critically established text based on manuscript comparison. During the analytical phase, the names and attributes ascribed to the Prophet Muhammad in the work have been identified and examined; their ethical and character-related dimensions have been analyzed in light of hadith collections, sacred texts, s?ra sources, and the relevant scholarly literature. A facsimile of the base manuscript used in this study is appended at the end of the thesis. Conducted within the framework of qualitative research methodology, this study primarily employs document analysis as its main research method. The text has been examined through philological analysis, critical edition methodology, and comparative reading techniques; furthermore, content analysis, thematic analysis, and linguistic–stylistic approaches have been applied. In addition, the work has been contextualized within its historical and cultural background and analyzed using historical method and contextual analysis. During the process of linguistic and stylistic review, AI-assisted language processing tools (ChatGPT v.4.0) were utilized as supplementary technical instruments; this usage has been methodologically documented in the bibliography.