Kalkolitik Smintheion (Gülpınar) yerleşiminde hasırcılık ve dokumacılık

Abstract

Anadolu arkeolojisinde Neolitik ve Kalkolitik do?nemlerde dokumacılık ve hasırcılık gibi faaliyetlere yo?nelik arkeolojik veriler oldukc?a sınırlıdır. Bu konuda arkeolojik verilerin sınırlı olması hic? s?u?phesiz dokuma ve hasır gibi organik maddelerden yapılmıs? nesnelerin genellikle gu?nu?mu?ze ulas?mamasıyla ilgilidir. Bu bakımdan seramik kaideleri u?zerinde go?zlenen dokuma veya hasır negatif izleri dolaylı veri kaynag?ı olarak deg?erlendirilebilir. O?rneg?in dokuma, hasır ve sepet gibi u?ru?nlerinin prehistorik yas?am ic?inde ne tu?r is?levlere sahip oldug?u aydınlatılabildig?i gibi teknolojik ac?ıdan yu?n, keten, tahıl sapı ve hasırotu gibi hammaddelerden nasıl iki boyutlu du?z dokuma ve hasır gibi nesnelerin u?retildig?i konusunda bilgiler edinilebilir. Bu c?alıs?ma Yu?ksek Lisans Tezi olarak yapılmıs? olup C?anakkale ili Ayvacık ilc?esi Gu?lpınar beldesinde bulunan ve yaklas?ık olarak M.O?. 5200c 4800 yılları arasına tarihlenen Kalkolitik do?nem Smintheion yerles?iminde ele gec?en hasırcılık ve dokumacılıg?a yo?nelik arkeolojik verileri teknolojik ve is?levsel ac?ıdan incelemeyi amac?lar. 2004 yılından 2009 yılına kadar Sminetheion’da su?rdu?ru?len arkeolojik kazılar sırasında ele gec?en yaklas?ık 800 adet c?anak ve c?o?mlek kaidesi u?zerinde rastlanan hasır veya dokumaya ait negatif izler detaylı olarak incelenerek bu yerles?im insanlarının ne tu?r hasır o?rgu? ve dokumacılık tekniklerine sahip oldug?u ve u?rettikleri hasır ve dokumaları o?zellikle seramik u?retiminde nasıl kullandıkları konuları irdelenmis?tir. Bunun yanı sıra dokumacılık ile ilgili olabilecek bazı ku?c?u?k buluntular da bu c?alıs?ma kapsamında detaylı olarak deg?erlendirilmis?tir. iii Seramik kaidelerinde yu?n dokuma, hasır ve sepete ait negatif izleri inceleyen arkeologlar genelde bu izlerin nasıl olus?tug?u konusunda iki farklı teoriyi benimsedig?i go?ru?lmektedir. Bu iki teoriden en yaygın olanına go?re u?retim as?amasında seramikler henu?z yas?ken, s?ekillendirildikten hemen sonra fırınlama o?ncesi, zemine yapıs?masını o?nlemek ic?in dokuma veya hasır u?zerinde kurumaya bırakıldıg?ı ve bu su?rec?te u?zerinde bekletilen hasır altlıg?ın seramik kaidelerinde negatif izler bıraktıg?ı anlas?ılmıs?tır. I?kinci ama pek yaygın olmayan ve daha c?ok etnografik verilere dayandırılan teori ise, seramig?in s?ekillendirileceg?i kil topag?ı dokuma veya hasır parc?ası u?zerine yerles?tirilip bunların u?zerinde s?ekillendirilmesidir. So?z konusu ikinci teoriyi kabul edenler, bu teknikte o?zellikle tahıl sapı veya hasırotundan olus?turulan o?rgu?nu?n bir tu?r ilkel c?o?mlekc?i c?arkı olarak algılanabileceg?ini kabul eder. Yapılan etnografik analoji ve deneysel arkeolojik c?alıs?malar tahıl sapı veya hasırotundan olus?turulan o?rgu?nu?n bir tu?r ilkel c?o?mlekc?i c?arkı olarak kullanılma ihtimalinin yu?ksek oldug?u konusunda veriler sunmus?tur. Gu?lpınar c?anak ve c?o?mlek kaideleri u?zerindeki hasır ve dokuma negatif izleri bir tu?r ilkel c?ark olarak seramik u?retiminde kullanıldıg?ına tanıklık etmektedir. Gerc?ekles?tirilen deneysel arkeoloji c?alıs?ması da bu savı dog?rulamıs?tır. Kalkolitik Smintheion’da bug?day sapı ve hasırotunun sarma o?rgu? teknig?i ve dimi o?rgu? teknig?i hasır dokuma ic?in tercih edilen ham madde oldug?u ve basit o?rgu? teknig?inin ise o?zellikle yu?n dokuma ic?in kullanıldıg?ı ortaya koyulmus?tur. Smintheion yerles?iminde Kalkolitik yerles?imciler tarafından kullanılan seramiklerin kaideleri altında yer alan negatif izlerin incelenmesiyle, dokumacılık ve hasırcılıkta hangi tu?r tekniklerin kabul edildig?i ve dokunmus? kumas? ve hasır izlerinin nasıl olus?tug?unu anlamak mu?mku?ndu?r. Smintheion’da ele gec?en 800 kaide parc?ası u?zerinde yer alan bu negatif iv izlerin deg?erlendirilmesi; basit o?rgu? teknig?inde “bir alttancbir u?stten” gec?meli yu?n dokuma tercih edildig?ini, dimi o?rgu? “iki alttanciki u?stten” ve sarma o?rgu? tekniklerinde genellikle tahıl sapı ve hasır otu kullanılarak u?retildig?ini ve en yaygın iki hasırcılık yo?ntemleri arasında oldug?unu go?stermektedir. Buna ek olarak, seramik kaideleri altındaki negatif izler u?zerinde yapılan analizler sonucunda, seramik yapım as?amasında ag?ac? yapraklarının da kullanıldıg?ı anlas?ılmıs?tır. Smintheion’da, seramiklerin kaideleri altında yer alan negatif izlerden yu?n dokuma ve hasır’ın varlıg?ını ac?ıklayan bu iki o?nemli konu yeni veriler ıs?ıg?ında incelenmis?tir. Arkeolojik kanıtların deg?erlendirilmesi ile yu?n dokuma kumas?, sarmal hasır ve o?rme hasır parc?alarının, c?o?mlekc?i ustaları tarafından ilkel bir c?ark olarak kullanıldıg?ını go?stermektedir. S?u ana kadar Anadolu’da prehistorik yerles?imlerde yu?ru?tu?len kazılarda bu kadar c?ok sayıda ve c?es?itlilikte bu tu?r bulgu veren yerles?im henu?z ele gec?medig?inden Kalkolitik Smintheion yerles?iminde ortaya c?ıkarılan bu arkeolojik malzemenin o?nemli bir bilgi bos?lug?unu doldurdug?u go?ru?lmektedir. O?zellikle prehistorik hasırcılık ve dokumacılık ile ilgili bilgilerimizin c?og?unlug?u, Smintheion yerles?iminde ele gec?en c?anak c?o?mlek kadideleri altında rastlanan negatif izlerden ve hasırcılık ve dokumacılıkta kullanılan ag?ırs?ak, tezgah ag?ırlıkları, makara gibi aletlerden edinilmektedir. Smintheion’da ele gec?en seramik kaideleri u?zerindeki yu?n dokuma ve hasır izleri teknolojik ve fonksiyonel olarak incelenmis? ve kalkolitik yerles?imcilerin ve c?o?mlekc?i ustaları tarafından ne tu?r tekniklerin kabul edildig?i ve kullanıldıg?ı anlas?ılmaya c?alıs?ılmıs?tır. Ayrıca bu c?alıs?mada arkeolojik verilerin yorumlanması konusunda, deneysel arkeolojik c?alıs?malar sonucu elde edilen bilgilerden ve etnografik c?alıs?malardan faydalanılmıs?tır.