ERKEN ÇOCUKLUK ÇAĞI EBEVEYNLERİNİN DİJİTAL OKURYAZARLIK FARKINDALIK DÜZEYLERİ İLE BU DURUMLARININ ÇOCUK GELİŞİMİNE ETKİLERİNE İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ

Abstract

Dijital teknolojilerin gündelik yaşamın merkezine yerleşmesi, çocukların dijital ortamlarla erken yaşlarda karşılaşmasını kaçınılmaz hâle getirmiş; bu durum ebeveynlerin dijital medyayı kullanım ve yönetme biçimlerini, dijital farkındalık düzeylerini daha kritik bir konuya dönüştürmüştür. Bu araştırmada, ebeveynlerin dijital okuryazarlık farkındalıkları ile bu farkındalığın çocukların gelişimine olası yansımaları nicel ve nitel veriler birlikte değerlendirilerek incelenmiştir. Çalışmada ebeveyn dijital okuryazarlığı; olumsuz model olma, dijital ihmal, verimli kullanım ve risklerden korunma alt boyutları çerçevesinde ele alınmıştır. Araştırma karma yöntem yaklaşımıyla yürütülmüştür. Nicel boyutta tarama modeli benimsenmiş ve 408 ebeveynden ölçek aracılığıyla veri toplanmıştır. Nicel verilerin analiz edilmesinde betimsel istatistiklerin yanında bağımsız örneklem t testi, tek yönlü varyans analizi, Levene testi, Kruskal–Wallis testi ve gerekli durumlarda Mann–Whitney U testi kullanılmıştır. Nitel boyutta ise yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş; görüşme verileri MAXQDA programı aracılığıyla betimsel analiz ve içerik analizi yaklaşımlarıyla çözümlenmiştir. Kodlar, kategori ve temalar altında düzenlenmiş; bulgular katılımcı ifadeleriyle desteklenmiştir. Nicel bulgular, ebeveynlerin dijital okuryazarlık farkındalıklarının alt boyutlara göre farklılaştığını; bazı demografik değişkenlerin ve özellikle günlük internet kullanım süresinin belirli alt boyutlarda anlamlı farklılıklarla ilişkili olabildiğini göstermektedir. Nitel bulgular, ebeveynlerin dijital medya kullanımını çoğunlukla süre ve içerik denetimi, güvenlik önlemleri ve aktif rehberlik üzerinden yönetmeye çalıştıklarını; buna karşın sınır koyma sürecinde çocukların direnç göstermesi, eğlence içeriklerine yönelim ve ebeveynin kendi dijital alışkanlıklarının model etkisi gibi alanlarda güçlükler yaşanabildiğini ortaya koymuştur. Ayrıca ebeveynler, dijital okuryazarlığın akademik destek, sosyal-duygusal gelişim ve dijital güvenlik/mahremiyet alanlarında hem koruyucu hem de yönlendirici bir rol üstlenebileceğini ifade etmiştir. Nicel ve nitel sonuçlar birlikte değerlendirildiğinde, ebeveynlerin dijital farkındalık düzeylerinin yalnızca cihaz sahipliği gibi değişkenlerle açıklanmadığı; günlük kullanım pratikleri, rehberlik düzeyi ve aile içi tutarlılıkla birlikte ele alındığında daha anlamlı bir çerçeve sunduğu anlaşılmaktadır. Bu araştırmanın, dijital çağda ebeveynliğin gerektirdiği farkındalık alanlarını görünür kılması ve ebeveynlere yönelik dijital rehberlik çalışmalarına veri temelli bir zemin sunması beklenmektedir. Anahtar Kelimeler: Erken Çocukluk Çağı, Dijital Okuryazarlık, Dijital ebeveynlik, Çocuk Gelişimi.Children are now exposed to digital media at younger ages due to the widespread integration of digital technologies into daily life, making parents' roles in controlling digital use more crucial than ever. In this context, this study aims to examine parents' digital literacy awareness and the possible reflections of this awareness on children's developmental processes by combining quantitative and qualitative data. Parental digital literacy is addressed within four dimensions: negative role modeling, digital neglect, effective use, and protection from digital risks. The study was planned using a mixed-methods approach. During the quantitative phase, 408 parents provided data using a structured scale and a survey model. Descriptive statistics, the independent samples t-test, one-way analysis of variance (ANOVA), Levene's test, the Kruskal-Wallis test, and, when necessary, the Mann-Whitney U test were used to examine quantitative data.. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted to obtain in-depth insights into parents' digital parenting experiences. Qualitative data were analyzed using descriptive and content analysis techniques with the support of MAXQDA software. Quantitative findings indicate that parents' digital literacy awareness varies across sub-dimensions and that certain demographic variables—particularly daily internet usage duration—may be associated with significant differences in some dimensions. Qualitative findings reveal that parents generally attempt to manage their children's digital media use through time regulation, content control, security measures, and active guidance. However, parents also report challenges such as children's resistance to screen time limits, preference for entertainment-oriented content, and the influence of parents' own digital habits as behavioral models. In addition, parents emphasize that digital literacy plays a supportive role in children's academic development, social-emotional well-being, and awareness of digital safety and privacy. When quantitative and qualitative findings are considered together, the results suggest that parental digital literacy awareness cannot be explained solely by access to digital devices. Instead, daily digital practices, parental guidance strategies, and consistency in family routines appear to be key factors shaping children's digital experiences. It is anticipated that this study will add to a more thorough understanding of digital parenting in the digital age and offer a data-driven basis for initiatives aimed at raising parental awareness and guidance. Keywords: Early Childhood Era, Digital Literacy, Digital Parenting, Child Development.