Kamusal yapılarda biyofilik tasarımın ağırlıklandırılmış kriterler yöntemiyle değerlendirilmesi: Diyarbakır yenişehir ve sur belediye hizmet binaları örneği

Abstract

Günümüzde artan kentleşme ve insanların yaşamlarının büyük bölümünü kapalı mekanlarda geçirmesi, insan-doğa ilişkisinin zayıflamasına neden olmaktadır. Bu bağlamda biyofilik tasarım, kullanıcıların fiziksel, psikolojik ve sosyal iyilik hallerini destekleyen önemli bir tasarım yaklaşımı olarak öne çıkmaktadır. Bu çalışmada, Diyarbakır'da bulunan Yenişehir ve Sur Belediyeleri Hizmet Binaları'nın biyofilik tasarım performanslarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Araştırma dört aşamada yürütülmüştür. (1) Biyofilik Tasarım Deseni temel alınarak 3 ana ölçüt altında toplam 44 alt ölçüt belirlenmiştir. (2) Ağırlıklandırılmış Ölçütler Yöntemi kapsamında biyofilik tasarım ölçütleri hiyerarşisi oluşturulmuş ve 36 kişilik uzman grubunun görüşleri doğrultusunda ölçüt ağırlıkları hesaplanmıştır. (3) Her iki belediye hizmet binasında yer alan karşılama ve bekleme alanları, ofis alanları, sirkülasyon alanları ve açık alanlar değerlendirilerek biyofilik uygunluk sınıfları belirlenmiştir. (4) Biyofilik performansı düşük mekanlara yönelik yapay zeka destekli tasarım önerileri geliştirilmiştir. Araştırma sonucunda biyofilik tasarımın üç ana kategorisi içerisinde en yüksek ağırlık değerine sahip kategorinin %49,3 ile "Mekandaki Doğa" olduğu belirlenmiştir. Bu kategoriyi %25,8 ile "Doğal Analojiler" ve %24,9 ile "Mekanın Doğası" kategorileri izlemiştir. Alt ölçütler arasında doğa ile görsel bağlantı, dinamik ve yaygın ışık, doğal sistemlerle bağlantı ve manzara ölçütlerinin en yüksek önem düzeylerine sahip olduğu tespit edilmiştir. Değerlendirme sonuçları, Yenişehir Belediyesi Hizmet Binası'nın özellikle doğal ışık kullanımı, doğa ile görsel bağlantı ve açık alan performansı bakımından daha yüksek biyofilik uygunluk düzeylerine sahip olduğunu göstermiştir. Sur Belediyesi Hizmet Binası'nın ise tarihi dokusu, doğal malzeme kullanımı, avlu sistemi ve insan ölçeğindeki mekansal organizasyonu sayesinde önemli biyofilik potansiyeller barındırdığı belirlenmiştir. Ayrıca aynı yapı içerisindeki farklı mekanların biyofilik performanslarının önemli ölçüde değişebildiği görülmüştür. Sonuç olarak çalışma, biyofilik tasarım ölçütlerinin ağırlıklandırılmasına dayalı bir değerlendirme modeli önermesi, tarihi ve modern kamusal yapıları karşılaştırmalı olarak incelemesi ve değerlendirme sonuçlarını yapay zeka destekli tasarım önerilerine dönüştürmesi bakımından literatüre katkı sunmaktadır. Araştırma bulguları, biyofilik tasarımın yalnızca mevcut durumun değerlendirilmesine yönelik bir araç olmadığını, aynı zamanda tasarım kararlarını yönlendirebilen ve kamusal yapıların biyofilik performansının geliştirilmesine katkı sağlayan bütüncül bir yaklaşım olduğunu göstermektedir.Increasing urbanization and the fact that people spend a significant portion of their lives in indoor environments have weakened the human–nature relationship. In this context, biophilic design has emerged as an important design approach that supports the physical, psychological, and social well-being of users. This study aims to evaluate the biophilic design performance of the Yenişehir and Sur Municipality Buildings located in Diyarbakır. The research was conducted in four stages. (1) Based on the Biophilic Design Patterns, a total of 44 sub-criteria were identified under three main criteria. (2) Within the scope of the Weighted Criteria Method, a hierarchy of biophilic design criteria was established, and criterion weights were calculated based on the opinions of a panel of 36 experts. (3) Reception and waiting areas, office spaces, circulation areas, and outdoor spaces in both municipality service buildings were evaluated, and their biophilic suitability levels were determined. (4) Artificial intelligence-assisted design proposals were developed for spaces exhibiting low biophilic performance. The findings revealed that "Nature in the Space" had the highest weight among the three main categories of biophilic design, at 49.3%. This was followed by "Natural Analogs" (25.8%) and "Nature of the Space" (24.9%). Among the sub-criteria, visual connection with nature, dynamic and diffuse light, connection with natural systems, and prospects were identified as the most important factors. The evaluation results indicated that the Yenişehir Municipality Building exhibited higher levels of biophilic suitability, particularly in natural lighting, visual connection with nature, and outdoor space performance. In contrast, the Sur Municipality Building exhibited significant biophilic potential through its historical context, use of natural materials, courtyard system, and human-scale spatial organization. Furthermore, considerable variations in biophilic performance were observed among different spaces within the same building. In conclusion, the study contributes to the literature by proposing an evaluation model based on the weighting of biophilic design criteria, comparatively examining historical and contemporary public buildings, and transforming evaluation findings into artificial intelligence-assisted design proposals. The results demonstrate that biophilic design is not only a tool for assessing existing conditions but also a holistic approach that can guide design decisions and improve the biophilic performance of public buildings.