İbn Cinnî’nin el-Muhteseb Adlı Eserindeki Kıraatlerin Arap Diliyle İlişkisi

Abstract

İbn Cinnî’nin el-Muhteseb fî tebyîni vücûhi şevâzzi’l-kırâât ve’l-îzâhi anhâ isimli kitabı, şâz kıraatler konusunda yazılan en kapsamlı eserlerden birisidir. İbn Cinnî, eserinde kıraat-i seb‘a dışında bırakılarak şâz kategorisinde değerlendirilen okuyuşları ve onların hüccetlerini nakletmiştir. Müellif, şâz olarak nitelenen bu okuyuşların sahîh bir senede dayandığını, belağat ve fesahat bakımından kıraat-i seb‘a’ya denk olduğunu ortaya çıkarmak amacıyla bu eseri yazdığını belirtmiştir. Bu bağlamda el-Muhteseb’in şâz kıraatlerin hücceti niteliğinde alanında yazılmış ilk eserlerden biri olduğu söylenilebilir. Müellif, Arap dilindeki ilmi gücünü bu eserinde kullanarak kıraatlerin tevcihinde Arap şiiri ve kelamından, lehçelerden, sarf ve nahiv gibi Arap dili kaidelerinden çokça faydalanmıştır. Bu bağlamda naklettiği kıraatlerin çoğunluğunun dilsel hüccetlerle izah edildiği tespit edilmiştir. İbn Cinnî ayrıca kıyas, illet, delil gibi dil kaidelerinin tespitinde rol oynayan ilkeler bağlamında kıraatlerden yararlanmış ve kıraat vecihlerinden kaynaklanan belâğî manaları ortaya çıkarmaya çalışmıştır. Bu çalışmada sarf, nahiv ve lügat alanında otorite olarak kabul edilen İbn Cinnî’nin bu ilmi birikimini kıraat-Arap dili çerçevesinde şâz kıraatlerin tevcihinde nasıl kullandığı örneklerle izah edilmiştir.

Ibn Jinni’s book al-Mu?tasab fi tabyini wujuhi shawadhdhi al-qiraat wa al-i?ah anha, is one of the most comprehensive and systematic works written on the subject of sh?? recitations. In this work, Ibn Jinn? mentioned the recitations and their proofs that were excluded from the seven qir??t and evaluated in the category of sh??. The author stated that he wrote this work in order to reveal that these recitations, which are outside the recitation of seven readings and called sh??, are based on an authentic document and are equivalent to the seven recitations in terms of eloquence and fluency. In this context, his book al-Muhtasab is one of the first work written in its field as a grammatical apologia for sh??? qir??t. In this work, the author used his scientific power in the Arabic language and made extensive use of Arabic poetry and the sayings, dialects, and Arabic language rules such as grammar and syntax in the selection of recitations. Also he provided theapologia for the recitations in the context of the principles that play a role in determining the rules of language such as qiy?s, pretext and evidence, and tried to reveal the rhetorical meanings resulted from variant readings. In this study, we attempted to explain how İbn Jinni’s scientific features as a distinguished authority in the field of linguistic sciences are reflected in his approaches to the variant readings.