KÖYE DÖNÜŞ KAPSAMINDA KÜLTÜREL DEĞİŞİMİN GELENEKSEL KONUT ÜZERİNDE İNCELENMESİ: MAĞARAKÖY ÖRNEĞİ (ŞIRNAK İLİ İDİL İLÇESİ)

Abstract

İnsanlık kadar eski olan göç olgusu, Endüstri Devrimi ile birlikte hız kazanmıştır. Türkiye'de ise 1950'lerden itibaren artan kırdan kente göç, kırsal mimarinin giderek atıl duruma düşmesine neden olmuştur. Bu süreç, zamanla kırsal kültürel mirasın önemli kayıplar yaşamasının yanında kentlerde hızlı ve çoğu zaman plansız gelişen yeni mekânsal oluşumları da beraberinde getirmiştir. 1980'lerde yaşanan çatışmalar sonucunda bölgede yer alan pek çok kırsal yerleşim yeri boşaltılarak, yurt içinde büyük şehirlere ve yurt dışına doğru, başta Almanya olmak üzere, bir göç dalgasına dönüşmüştür. 1994 yılında hazırlanan Köye Dönüş ve Rehabilitasyon Projesi kapsamında, ıssızlaşan kırsal alanlara geri dönüşleri teşvik etme amacıyla çeşitli destekler sağlanmıştır. 2000'li yıllarla birlikte köylere ilk geri dönüşler başlamıştır. Göç, kentleşme, modernleşme ve küreselleşme gibi dinamikler, kültürel değişim sürecini hızlandırarak toplumun ve onun ürünü olan mekanın dönüşümüne yol açmaktadır. Bu bağlamda doğa ve insan ürünü olan kırsal mimaride gerçekleşen değişimler, geleneksel teknik ve malzemelerin yanında kültürel kimlik kayıplarına da yol açmaktadır. Geleneksel konutlar kolektif hafıza mekanları olmasından kaynaklı kültürel mirasın somut göstergeleridir. Ayrıca geleneksel konutların, çocukların kültürlenmesinde büyük öneme sahip olması, onun korunmasının önemini ortaya koymaktadır. Çalışma kapsamında yerinden edilmiş topluluklardan biri olan Ezidilere ait geleneksel konut mimarisini barındıran Şırnak ilinin, İdil ilçesine bağlı Mağaraköy, çalışma alanı olarak seçilmiştir. Yapılan alan çalışmasında, Ezidi kültürü hakkında araştırmalar, kroki çalışmaları, sözlü görüşmeler ve anket yöntemleri kullanılarak göç etmeden önce köydeki hayatları ile göçten sonra gerçekleşmiş olan değişim irdelenmiştir. Elde edilen veriler ışığında, hem topluluğun kullanıcı gereksinimleri tespit edilmeye hem de geleneksel konutlarda kullanıcı tarafından yapılabilecek dönüşümler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Mağaraköy sakinlerinin, köyleri hakkındaki görüşlerini elde etmek için hazırlanan Anketler SPSS programıyla analizleri gerçekleştirilerek elde edilen bulgular irdelenmiştir. Yapılan anket çalışmasında kullanıcıların konfor tercihlerinin mekan ve pencere boyutlarına bağlı olduğu ve geleneksel konutların değişen kullanıcı gereksinimlerine cevap vermediği belirlenmiştir. Bundan dolayı Mağaraköy'ünde başlayan koruma çalışmalarına köy sakinlerinin aktif katılımının sağlanması önemlidir. Bu çalışmada, topluluk katılımı sağlanarak, kültürel sürdürülebilirliğe ve sürdürülebilir kalkınmaya katkıda bulunmak hedeflenmektedir. Ayrıca çalışmada, kültürel mirasın kullanıcısıyla birlikte korunduğu, "Bütünleşik Koruma Yaklaşımı" önerilmekte ve kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarımının sağlanması amaçlanmaktadır.The phenomenon of migration, as old as humanity itself, gained momentum with the Industrial Revolution. In Turkey, the increasing migration from rural to urban areas since the 1950s has led to the gradual abandonment of rural architecture. Over time, this process has resulted in significant losses to the rural cultural heritage, as well as rapid and often unplanned new spatial formations in cities. As a result of the conflicts in the 1980s, many rural settlements in the region were evacuated, leading to a wave of migration to large cities within the country and abroad, primarily to Germany. Under the Return to the Village and Rehabilitation Project prepared in 1994, various forms of support were provided to encourage people to return to deserted rural areas. The first returns to the villages began in the 2000s. Dynamics such as migration, urbanization, modernization, and globalization accelerate the process of cultural change, leading to the transformation of society and the spaces it produces. In this context, changes in rural architecture, which is both natural and man-made, lead to the loss of cultural identity as well as traditional techniques and materials. Traditional dwellings are tangible manifestations of cultural heritage due to their role as collective memory spaces. Furthermore, the significant role of traditional dwellings in the culturalization of children highlights the importance of their preservation. Mağaraköy, a village in the İdil district of Şırnak province, which features traditional Yezidi housing architecture, was selected as the study area. In the fieldwork, research on Yezidi culture, sketching, oral interviews, and surveys were used to examine their lives in the village before migration and the changes that occurred after migration. Based on the data obtained, an attempt was made to identify the community's user needs and to reveal the transformations that could be made by users in traditional dwellings. Surveys prepared to obtain the opinions of Mağaraköy residents about their village were analyzed using the SPSS program, and the findings were examined. The survey study determined that users' comfort preferences are related to space and window sizes and that traditional dwellings do not meet changing user needs. Therefore, it is important to ensure the active participation of village residents in the conservation efforts that have begun in Mağaraköy. This study aims to contribute to cultural sustainability and sustainable development by ensuring community participation. Furthermore, the study proposes an "Integrated Conservation Approach" in which cultural heritage is preserved together with its users, with the aim of ensuring that cultural heritage is passed on to future generations.