ALTURİSTİK LİDERLİĞİN, ÖĞRETMENLERİN İŞLE BÜTÜNLÜŞMELERİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİNDE DUYGUSAL EMEK, OKUL ŞEFAFFLIĞI VE KOLAYLAŞTIRICI OKUL YAPISININ ARACILIK ROLÜNE YÖNELİK BİR MODEL ÖNERİSİ

Abstract

Bu araştırmanın temel amacı, öğretmenlerin algıladıkları alturistik liderlik düzeyinin, işle bütünleşmeleri üzerindeki etkisini, duygusal emek, okul şeffaflığı ve kolaylaştırıcı okul yapısı aracılığıyla incelemektir. Analizler, Blau'nun (1964) Sosyal Değişim Teorisi temelinde yapılandırılmıştır. Bu araştırma özelinde, alturistik liderlik davranışlarının öğretmenlerin psikolojik ve bilişsel kaynaklarını güçlendirerek işlerine daha yoğun biçimde bağlılık göstermelerine zemin hazırladığı; bu etkinin ise yapısal ve duygusal mekanizmalar (duygusal emek, okul şeffaflığı ve kolaylaştırıcı okul yapısı) aracılığıyla güçlendiği öne sürülmektedir. Araştırma, ilişkisel tarama deseninde tasarlanmış olup, 2023–2024 eğitim-öğretim yılında Bingöl İl Millî Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı devlet okullarında görev yapan öğretmenlerden toplanan verilerle gerçekleştirilmiştir. Tabakalı örnekleme yöntemiyle belirlenen örneklem 611 öğretmenden oluşmaktadır. Veri toplama araçları olarak, Alturistik Liderlik Ölçeği, Duygusal Emek Ölçeği (ELS), Kolaylaştırıcı Okul Yapısı Ölçeği, Okul Şeffaflığı Ölçeği ve İşle Bütünleşme Ölçeği kullanılmıştır. Modeldeki değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkiler Çok Düzeyli Yapısal Eşitlik Modellemesi (MSEM) ile test edilmiştir. Bulgular, alturistik liderliğin hem bireysel hem de okul düzeyinde öğretmenlerin işle bütünleşmesi ile doğrudan bir ilişkisinin olmadığını ortaya koymuştur. Bununla birlikte duygusal emek, okul şeffaflığı ve kolaylaştırıcı okul yapısının, alturistik liderlik ile işle bütünleşme arasındaki ilişkide aracılık rolleri üstlendikleri belirlenmiştir. Özellikle alturistik liderliğin kolaylaştırıcı okul yapısını geliştirdiği, algılanan şefafflığı arttırdığı ve duygusal emek davranışlarını kolaylaştırabildiği bu süreçlerin de öğretmenlerin psikolojik aidiyet ve mesleki motivasyonlarını artırarak işle bütünleşme davranışlarını güçlendirdiği tespit edilmiştir. Sonuç olarak, alturistik liderliğin yalnızca ilişkisel bir liderlik tarzı olmadığı; aynı zamanda işgörenlerin hem mesleki bağlılıklarını hem de psikososyal iyi oluşlarını artıran çok boyutlu bir etki mekanizmasına sahip olduğu görülmüştür. Bu liderlik yaklaşımı, yöneticilerin empatik, özverili ve diğerlerini önceleyen davranışlarıyla, çalışanlar arasında karşılıklı güveni, aidiyet duygusunu ve örgütsel vatandaşlık davranışlarını güçlendirmektedir. Eğitim kurumları bağlamında değerlendirildiğinde, alturistik liderlik, öğretmenlerin duygusal emek davranışlarını geliştiren, mesleki tatminlerini ve uzun vadede olumlu iş davranışlarını arttıran bir işlev üstlenmektedir. Öğretmenlerin yöneticileri tarafından desteklendiği ve değer gördüğü ortamlarda; işbirliği ruhu, kolektif sorumluluk bilinci ve yenilikçi uygulamalara açıklık gibi profesyonel tutumlar daha güçlü biçimde ortaya çıkmaktadır. Bu da eğitim-öğretim süreçlerinin kalitesine ve okulun genel performansına doğrudan katkı sunmaktadır. Dolayısıyla araştırma, okullarda güvene dayalı, şeffaf ve destekleyici liderlik uygulamalarının yaygınlaştırılmasının; öğretmenlerin okul yapılarını kolaylaştırma becerilerini geliştirdiğini, şeffaf süreçleri tetiklediğini ve okul paydaşlarına karşı daha pozitif tutumlar sergilemelerini sağladığını ortaya koymaktadır. Bu bağlantı mekanizmaları üzerinden, söz konusu liderlik anlayışının öğretmenlerin motivasyonlarını, örgütsel bağlılıklarını ve işle bütünleşme düzeylerini belirgin biçimde güçlendirdiği görülmektedir. Bu bağlamda, alturistik liderliğin çağdaş eğitim yönetimi literatüründe merkezi bir kavram hâline gelmesi gerektiği; öğretmen ve öğrenci refahını önceleyen kapsayıcı okul kültürlerinin inşasında kilit bir araç olduğu ileri sürülebilir.The primary aim of this study is to examine the effect of teachers' perceptions of altruistic leadership on their work engagement, through the mediating roles of emotional labor, school transparency, and enabling school structure. The analyses are grounded in Blau's (1964) Social Exchange Theory. According to this theory, altruistic attitudes demonstrated by actors in organizational relations trigger positive reactions, and this cycle of reciprocity reinforces processes of trust, commitment, and psychological investment within the organization. In the context of this study, it is proposed that altruistic leadership fosters higher levels of work engagement by strengthening teachers' psychological and cognitive resources through structural and emotional mechanisms. This study adopts a correlational survey design and was conducted during the 2023–2024 academic year with teachers working in public schools affiliated with the Bingöl Provincial Directorate of National Education in Türkiye. The sample, determined through the stratified sampling method, consists of 611 teachers. Data were collected through the Altruistic Leadership Scale, Emotional Labor Scale, Enabling School Structure Scale, School Transparency Scale, and Work Engagement Scale. Direct and indirect relationships among these variables were examined using Multilevel Structural Equation Modeling (MSEM). The findings revealed that altruistic leadership does not have a direct relationship with teachers' work engagement at either the individual or school level. However, emotional labor, school transparency, and a facilitating school structure were found to play mediating roles in the relationship between altruistic leadership and work engagement. Specifically, altruistic leadership was found to enhance the facilitating structure of the school, increase perceived transparency, and promote emotional labor behaviors. These processes, in turn, strengthen teachers' psychological sense of belonging and professional motivation, thereby reinforcing their work engagement behaviors. In conclusion, altruistic leadership is not merely a relational leadership style but rather a multifaceted influence mechanism that enhances employees' professional commitment and psychosocial well-being. This leadership approach, characterized by empathetic, selfless, and other-oriented behaviors of leaders, strengthens mutual trust, sense of belonging, and organizational citizenship behaviors among employees. In the context of educational institutions, altruistic leadership functions as a mechanism that enhances teachers' emotional labor behaviors, increases their job satisfaction, and fosters positive work behaviors in the long term. In environments where teachers feel supported and valued by their administrators, professional attitudes such as a spirit of collaboration, a sense of collective responsibility, and openness to innovative practices emerge more strongly. This, in turn, directly contributes to the quality of teaching and learning processes as well as the overall performance of the school. Therefore, the study reveals that promoting trust-based, transparent, and supportive leadership practices in schools enhances teachers' ability to facilitate school structures, triggers transparent processes, and encourages them to display more positive attitudes toward school stakeholders. Through these interconnected mechanisms, such leadership practices are shown to significantly strengthen teachers' motivation, organizational commitment, and work engagement levels. In this regard, it may be argued that altruistic leadership should become a central concept in contemporary educational leadership literature and serve as a key instrument in building inclusive school cultures that prioritize the well-being of both teachers and students.