Türkiye Türkçesi Ağızlarında Cümle Dışı Unsurların İşlevleri: Seçilmiş Ağızlardan Örnekler

Abstract

Cümle Dışı Unsurlar (CDU) söylemin yapılandırılması, bilginin aktarılması ve sosyal ilişkilerin kurulmasında merkezi rol oynamaktadır. Bu araştırma, Elazığ, Tunceli, Malatya, Erzurum, Erzincan, Van, Bingöl, Kars, Ardahan, Muş ve Ağrı merkez ağızlarından derlenmiş doğal konuşma verisi üzerinden CDU’ların işlevsel yapısını ve söz dizimsel konumunu incelemeyi hedeflemektedir. Makalenin kapsam sınırlaması gereği Doğu Anadolu Bölgesi’ne odaklanılmıştır. Araştırmada önerilen yöntem ve sınıflandırma ölçütleri denetlenebilir bir derlem üzerinde sınanmakta, işlerlik kazandıktan sonra diğer bölgelere uygulanması öngörülmektedir. Çalışmada CDU’lar; ünlem, hitap, söylem işaretleyicisi, duygusal ifade, aktarıcı yapı, öne alma yapısı (sol dislokasyon) ve iyi dilek yapıları olmak üzere yedi temel kategori altında sınıflandırılmıştır. Sınıflara ayrılan CDU’lar, Evrensel Bağımlılık (EB) sistemine göre etiketlenmiştir. Etiketleme yapılırken hem EB sistemi de hem de Tesnière’in yapısal söz dizimi kuramı bir arada uygulanmıştır. Bu sayede her bir CDU’nun hangi sözcüğe bağlı olduğu, cümle içindeki işlevi ve konumu belirlenmiştir. Ağızlarda en yaygın CDU türünün söylem işaretleyicisi, hitaplar ve ünlemler olduğu tespit edilmiştir. CDU türlerinin en çok konuşmayı başlatma, anlatı geçişini sağlama, cümleler arasında anlam ilişkisi kurma, bilgi aktarma, duygusal tepki verme ve dikkat çekme işlevlerinde kullanıldığı görülmektedir. CDU’ların cümle içindeki konumlarına göre dağılımı incelendiğinde CDU’ların cümle başında yoğunlaştığı belirlenmiştir.