GELİ DERE (BASKİL-ELAZIĞ) CİVARINDA DERE KUMU JEOKİMYASI

Abstract

Çalışma alanı Elazığ ili Baskil ilçesi 5 km güney batısında 4257362 kuzey paralelleri ile 37483652 doğu meridyenleri arasında yer almaktadır.Bölgede yaşlıdan gence doğru Kömürhan Ofiyolitleri (Üst Kretase), Elazığ Magmatitleri (Üst Kretase) ve Maden Karmaşığı (Orta Eosen) ve Seske Formasyonu (Üst Paleosen) yüzeylemektedir.Bu çalışma kapsamında, Geli Dere (örgülü nehri) üzerinde ve yan kollarında, farklı tane boyutundaki (-80 ve -200 mesh) dere kumu ve su örneklerinde ana ve iz element içerikleri ICP-OES yöntemi ile ACME Analitik Laboratuvarları, Kanada'da yapılmıştır.Dere kumu örneklerindeki metal içeriklerinin Baskil civarında yüzeyleyen granitik ve diyoritik kayaçlar ile karşılaştırıldığında onlarca kat yüksek olduğu belirlenmiştir. Dere yatağında yanal ve düşey yönde element dağılımları incelenmiştir. Özellikle Mn, Cu, Zn, As ve Fe' in yanal yönde mesafeye göre dağılımlarının dere yatağında suyun akış hızının azaldığı ve yatağın genişlediği alanlarda yüksek derişime sahip olduğu görülmektedir. Düşey yöndeki metal dağılımlarının farklı seviyelerde, farklı derişim sunduğu gözlenmektedir. Özellikle kumlu seviyeler arasında yüksek poroziteden dolayı metallerin klastik olarak zenginleşmiş olabileceği, killi ve organik maddece zengin seviyelerde ise adsorbsiyonla çökelmiş olabileceği düşünülmektedir. Dere yatağı boyunca Cu, Pb, Zn, Ag, As, Sb derişimleri ile Sn, W, Sr, U, Th, NTE derişimlerinin zıt yönlü dağılımı dikkat çekmektedir. Yapılan faktör analizi sonucunda, dere kumu element derişimleri üzerinde üç farklı faktörün etkili olduğu belirlenmiştir. Birinci faktörün granodiyoritik kayaçlar olduğu ve dere kumlarında Sn, W, Sr, Th, U ve NTE derişimlerini etkilediği; ikinci faktörün hidrotermal damar tipi cevherleşmeler olduğu ve Mo, Pb, Ag, As, Ni, Cd ve Ba derişimlerini etkilediği ve üçüncü faktörün ise sedimanter birimleri temsil ettiği ve Fe, Mn derişimleri üzerinde etkili olduğu düşünülmektedir.Su (dere suyu ve bir adet kaynak suyu) örneklerinde alkalinite değerleri 172-265 HCO3 mg/L, sıcaklık değerleri 12-17,8°C elektriksel iletkenlik değerleri 302-768 (?s/cm) ve pH değerleri ise 8,2-8,86 değişmektedir. Dere suyu örneklerinin element içeriklerinin, dünya nehir suyu ortalamalarıyla karşılaştırıldığında yüksek element derişimine sahip olduğu görülmektedir. Bazik pH ve yüksek alkalinitenin metal çökelimi üzerinde etkili olduğu düşünülmektedir.Sonuç olarak, dere kumları olası cevherleşmelerden, granodiyoritik ve sedimanter kayaçlardan etkilenmiştir. Bununla birlikte, jeokimyasal prospeksiyon çalışmaları muhtemel cevherleşmelerin çalışma alanının kuzeybatısında yer aldığını göstermektedir.Anahtar Kelimeler: Baskil, Geli Dere, Dere Kumu, Jeokimyasal PropeksiyonThe study area is located in 5 km southwest of the province Elazig at Baskil township and between 4257362 north latitude and 37483652 east longitude.The oldest units of the study area are Kömürhan ophiolite and Elazığ Magmatits of Upper Cretaceous age. The youngest units are Maden Melange and Seske Formation belongs to the Middle Eocene and Upper Pliocene age, respectively.This study includes major and minor element concentrations in different size fractions (-80 and -200 mesh) river sediment and surface water samples which on Geli Dere and the tributaries. The analyses were done by using ICP-OES method in ACME Analytical Laboratories, Kanada.This study includes horizonal and vertical distribution of the elements in the river bed sediments. The metal concentration in the river bed sediments are higher a few ten fold than basement rocks according to the comparison between metal content of the river bed sediment and metal content of the granodioritic rocks. Particularly, the horizonal distribution of Mn, Cu, Zn, As and Fe is the higest in large parts of the river bed where water flow rate decrease and metals contents increase. The vertical distribution of the elements in different level in the sand bar is complicated. The metals may be riched as clastic in the sandbar level due to high porosity and precipitated by adsobtion on clay and organic matter levels. There are negative correlation relationship between Cu, Pb, Zn, Ag, As, Sb concentrations and Sn, W, Sr, U, Th, NTE along the river bed sediments. Results of factor analysis are showed that three different factors effect on elements distribution on the river bed sediments. The first factor is determined as granodioritic rocks due to Sn, W, Sr, Th, U and NTE concentrations, second factor as hydrothermal mineralizations due to Mo, Pb, Ag, As, Ni, Cd and Ba concentrations, third factors as sedimantary formations due to Fe, Mn concentrations in the river bed and tributaries.Alkalinity values change range between 172-265 HCO3 mg/L; temperature values change range between 12-17,8 0C; electrical conductivity values change range between 302-768 (?s/cm); pH values change range between 8,2-8,86 in the river water samples and only one spring water sample. It was observed that river water element cocentrations are higher than average of the world river water due to possible mineralizations. The high electrical conductivity, pH and alkalinity values are considered to be significant on metals precipitation.As a result, the river bed sediment have been affected from alteration possible mineralizations, granodioritic rocks and sedimater rocks. In addition to, geochemical prospection explorations show to be located in the northwest of the study area of the possible mineralizations.Key Words: Baskil, Geli River, Stream Sediments, Geochemical Prospection