EBÜ'L-FADL EL-HUZÂÎ'NİN HAYATI VE EL-MÜNTEHÂ ADLI ESERİNİN KIRÂÂT İLMİNDEKİ YERİ

Abstract

Bu çalışmada, tedvîn dönemi kıraat âlimlerinden Ebü'l-Fadl el-Huzâî (ö. 408/1017) ve onun el-Müntehâ adlı eserinin kıraat ilmindeki yeri incelenmiştir. Huzâî'nin, İbn Mücâhid'in (ö. 324/936) yaşadığı döneme yakın bir zamanda Bağdat bölgesinde yaşamış olması ve eserini yedili sistemi aşan bir metotla kaleme alması, onun kıraat ilmindeki konumunun araştırılmasını gerekli kılmıştır. Çalışmada öncelikle Huzâî'nin hayatı, yaşadığı dönemin siyasî, dinî ve sosyo-kültürel özellikleri ele alınmış; Huzâî'ye kadarki süreçte ve kendi döneminde kıraat ilminin gelişimi ile bu alana yaptığı katkılar değerlendirilmiştir. Ardından Huzâî'nin el-Müntehâ adlı eserinin tanıtımı yapılmış, eserin kıraat ilmindeki yeri, kullandığı yöntemler ve faydalandığı kaynaklar tespit edilmiştir. Bu kapsamda eserde yer alan on beş kıraat, isnadları çerçevesinde incelenmiş ve bu kıraatlerin yedi kıraat sistemiyle ilişkisi ortaya konulmuştur. Ayrıca eserdeki okuyuşlar fonetik ve semantik yönleriyle değerlendirilmiştir. Araştırmanın temel çerçevesini, el-Müntehâ'da yer alan kıraatlerin sıhhati, kıraat–anlam ilişkisi ve kıraat–Mushaf bağlantısı oluşturmaktadır. Bu doğrultuda çalışmanın amacı; Huzâî'nin kıraatlere yaklaşımını, kıraatleri ele alış biçimini, İbn Mücâhid öncesi kıraat anlayışını yeniden canlandırmadaki rolünü ve sonraki dönemlerde bu ilme kaynaklık etme fonksiyonunu ortaya koymaktır. Bu amaçla tabakat ve kıraat ilmine dair klasik eserler incelenmiş; Huzâî'nin öncesi, dönemi ve sonrasına ait kıraat örnekleriyle mukayeseli bir analiz yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, Huzâî'nin el-Müntehâ adlı eserinde kıraatleri hem sened hem de metin yönünden, ayrıca kapsadığı kıraat sayısı bakımından kendisinden önceki birikimden ayrışan yenilikçi bir perspektifle ele aldığı sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, Huzâî'nin kıraat ilmindeki özgün konumunu ortaya koymakta ve kıraat tarihi literatürüne hem katkı sağlamakta hem de bu literatüre özgün bir boyut kazandırmaktadır.

This study examines Ab?'l-Fadl al-Huzâ'?, a qir???t scholar of the tadw?n (codification) period, and investigates the position of his work al-Muntah? within the science of Qur'anic recitation. The fact that Huzâ'? lived in the Baghdad region during the period close to Ibn Muj?hid (d. 324/936) and composed his work using a method that extends beyond the canonical seven readings necessitates the examination of his role and significance in the field of qir???t. The study first analyzes Huzâ'?'s biography, as well as the political, religious, and socio-cultural context of his era. It further discusses the development of qir???t scholarship prior to and during his lifetime, along with his contributions to the field. Subsequently, the study introduces al-Muntah?, examining its position in the science of Qur'anic recitation, the methods employed, and the sources utilized. Within this framework, the fifteen readings included in the work are analyzed in terms of their chains of transmission (isn?ds), and their relationship to the seven canonical readings is identified. Additionally, the recitations in the work are evaluated from phonetic and semantic perspectives. The primary focus of this research is the authenticity of the readings in al-Muntah?, the relationship between recitation and meaning, and the connection between recitation and the written Mu??af. Accordingly, the study aims to reveal Huzâ'?'s approach to the readings, his method of analyzing them, his role in reviving the pre–Ibn Muj?hid understanding of qir???t, and his influence as a source for later scholarship. To achieve this, classical works on ?abaq?t and qir???t were examined, and a comparative analysis was conducted using examples from before, during, and after Huzâ'?'s time. The findings indicate that in al-Muntah?, Huzâ'? approached the readings with a distinctive and innovative perspective, diverging from earlier traditions both in terms of chains of transmission and textual features, as well as in the number of recitations included. In conclusion, this study elucidates Huz???'s distinctive position in the field of Qur'anic recitation and contributes to the history of qir???t by providing both substantive insight and an original perspective.