Süleyman b. Hişâm b. Abdülmelik’in Hayatı ve Askerî Faaliyetleri

Abstract

Emevî Devleti’nin (41/661-132/750) tarihsel süreçteki başarısı, büyük oranda güçlü bir ordu yapısı ve hanedan içi dayanışmaya dayanmaktaydı. Ancak Hişâm b. Abdülmelik’in (ö. 125/743) vefatından sonra bu yapı, yerini amansız bir iç rekabete bırakmıştır. Bu çalışmanın temel odağını oluşturan Süleyman b. Hişâm (ö. 132/750), hem Bizans cephesindeki askerî harekâtlarıyla hem de Emevîlerin yıkılış sürecindeki merkezî rolüyle bu dönüşümün en kilit kişilerinden biridir. Bu makale, Süleyman b. Hişâm’ın hayatını, askerî kariyerini ve özellikle II. Mervân (ö. 65/685) ile giriştiği siyasi mücadelenin devletin çöküşü üzerindeki belirleyici etkilerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Kaynaklar, onun Bizans topraklarına düzenlenen yaz seferlerinde üstün başarılar gösterdiğini, Sideron (Sendere) kalesi gibi stratejik noktaları fethettiğini ve on binlerce esirle dönerek Suriye halkı ve ordusu nezdinde yüksek bir saygınlık kazandığını ortaya koymaktadır. Ancak II. Velîd’in (ö. 126/744) tahta geçmesiyle birlikte Süleyman’ın hayatında kritik bir çöküş yaşanmıştır. II. Velîd, Hişâm ile olan geçmiş husumetinin intikamını almak adına Süleyman’ı halkın gözü önünde kırbaçlatmış ve hapsettirmiştir. II. Velîd’in öldürülmesiyle onun için yeni bir dönem başlamıştır. Hapisten çıktıktan sonra Şam yönetiminin askerî koruyucusu haline gelen Süleyman, hanedan içindeki parçalanmayı durdurmaya çalışmış ancak II. Mervân’ın iktidar iddiasıyla karşılaşmıştır. İkili arasında gerçekleşen Aynü’l-Cerr Savaşı (127/744), Emevî tarihinin en büyük kırılmalarından biridir. Süleyman’ın sevk ve idare ettiği 120.000 kişilik devasa Suriye ordusunun II. Mervân karşısında aldığı mağlubiyet, devletin askerî omurgasının ilk kez bu denli ağır bir yara almasına neden olmuştur. Çalışmada, bu süreç incelenirken ilk dönem İslâm tarihi kaynakları ile erken dönem Batılı araştırmalar karşılaştırmalı olarak incelenmiş; rivayetler tarihsel bağlamları içerisinde değerlendirilerek sebep-sonuç ilişkisi çerçevesinde analiz edilmiştir. Böylece hem klasik kaynakların aktardığı bilgiler hem de modern tarih yazımının konuya yaklaşımı birlikte ele alınmıştır. Literatür taramaları sonucunda, Süleyman b. Hişâm hakkında müstakil çalışmaların son derece sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Türkçe literatürde konuya doğrudan değinen başlıca çalışma, Mustafa Erdemir’in “Emevîler Döneminde Sıradışı Bir Hanedan Mensubu: Komutan, İsyancı ve Sığınmacı Süleyman b. Hişâm” başlıklı Türkce makalesidir. Bunun yanında, Sâdık Ahmed Dâvud Cevdet tarafından 1995 yılında hazırlanan “Süleymân b. Hişâm b. Abdülmelik el-Emevî ve Eserühû fî Sukûti'd-Devleti'l-Emeviyye” adlı bir Arapça çalışmaya rastlanmış olmakla birlikte ilgili makaleye ulaşılamamıştır. Yapılan taramalarda Süleyman b. Hişâm’a tahsis edilmiş herhangi bir ansiklopedi maddesi, lisansüstü tez veya müstakil kitap çalışmasına rastlanmamıştır. Bu durum, Süleyman b. Hişâm’ın hayatı, siyasî faaliyetleri ve Emevî Devleti’nin yıkılışındaki rolüne odaklanan araştırmalar bakımından literatürde önemli bir boşluk bulunduğunu göstermektedir. Sonuç olarak; Süleyman b. Hişâm’ın Emevî Devleti’nin son dönemindeki siyasî gelişmelerde belirleyici aktörlerden biri olduğu tespit edilmiştir. Özellikle II. Mervân’a karşı giriştiği mücadeleler, hanedan içindeki bölünmeyi derinleştirmiş, merkezî otoritenin zayıflamasına ve Abbâsî hareketinin geniş destek bulmasına zemin hazırlamıştır. Bununla birlikte devletin yıkılışı yalnızca tek bir şahsın faaliyetleriyle açıklanamayacak olup, Süleyman b. Hişâm’ın tutumu mevcut siyasî, askerî ve toplumsal krizleri hızlandıran önemli unsurlardan biri olarak değerlendirilmelidir.