Euphemisms for Death in Mecâlisü'n-Nefâyis

Abstract

The collection of poet biographies are not only valuable sources in terms of literary history, but also have great importance in terms of reflecting the social and cultural life of the period. Mecâlis’ün-Nefâyis, the biographies of poets written by Ali Şir Nevâyî in 896 AH (1490-1491 AD), is the first biographies written in the Turkish language. Euphemisms are added to our language world by indicating objects or verbs that are considered shameful to say, feared or avoided among the public with different concepts. One of the events that is feared because it is believed that it will happen when said is death. This study aims to reveal the euphemisms used by Nevâyî while narrating the deaths of the poets he discussed in Mecâlis’ün-Nefâyis. For this purpose, the anthology was examined and an attempt was made to identify death and euphemisms indicating death. It is seen that Nevâyî used different expressions while narrating the death information of the poets. The euphemisms identified were examined in two groups as 1. Euphemisms expressing death simply and directly 2. Euphemisms expressing death in an artistic style.

Şair tezkireleri, edebiyat tarihi açısından değerli kaynak olmalarının yanında dönemin sosyal ve kültürel hayatı yansıtmaları bakımından da büyük öneme sahiptirler. Ali Şir Nevâyî’nin h. 896 (m. 1490-1491) yılında kaleme aldığı Mecâlis’ün-Nefâyis adlı şairler tezkiresi Türk dili ile yazılmış ilk tezkiredir. Bu özelliğinin yanında başka kaynaklarda yer almayan kırk üç Türk şairi hakkında bilgi vermesi ile de önem arz etmektedir. Halk arasında söylenmesi ayıp görülen, söylenmesinden korkulan, çekinilen nesne veya fiiller farklı kavramlarla belirtilerek örtmeceler dil dünyamıza katılır ve düşüncenin dile getirilmesinde zorluk çekildiğinde bireylere kolaylık sağlar. Çekinilen, söylenince başa geleceğine inanıldığı için korkulan olaylardan biri de ölümdür. İnsanoğlu ölüm yerine daha hafif ve daha az korkutucu olan sözcüklerle bu kavramı ifade etme ihtiyacı hissetmiştir. Bu çalışmada, Nevâyî’nin Mecâlis’ün-Nefâyis’te ele aldığı şairlerin ölümlerini aktarırken kullandığı örtmeceleri ortaya koymak amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda tezkire incelenmiş, ölüm ve ölümü belirten örtmeceler tespit edilmeye çalışılmıştır. Nevâyî’nin, şairlerin ölüm bilgilerini verirken farklı ifadeler kullandığı görülmektedir: Bazen sadece fevt boldı/ ri?let ?ıldı gibi basit ve doğrudan ölüm ifade eden sözcükleri kullanmış, bazen de edebî benzetmelerle metaforlara başvurarak sanatlı bir üslupla şairlerin ölümlerini aktarmıştır. Tespit edilen örtmeceler 1. Basit ve doğrudan ölüm ifade eden örtmeceler 2. Sanatlı üslup ile ölümü ifade eden örtmeceler olarak iki grupta incelenmiştir.