OTİZM SPEKTRUM BOZUKLUĞU OLAN ÇOCUKLARA ORTAK DİKKAT DAVRANIŞLARININ KAZANDIRILMASINDA ÇOKLU UYARAN DESTEKLİ İNSANSI ROBOT ARACILI ÖĞRETİM UYGULAMASININ ETKİLİLİĞİ: BÜTÜNCÜL BİR MODÜL ÖNERİSİ

Abstract

ÖZ Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklara Ortak Dikkat Davranışlarının Kazandırılmasında Çoklu Uyaran Destekli İnsansı Robot Aracılı Öğretim Uygulamasının Etkililiği: Bütüncül Bir Modül Önerisi Taha Yasin AKYILDIZ Doktora Tezi FIRAT ÜNİVERSİTESİ Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı 2025, Sayfa: XIV+215 Amaç: Ortak dikkat, erken çocukluk döneminde sosyal etkileşim ve dil gelişiminin temelini oluşturan kritik bir beceridir. Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) tanılı çocuklarda bu beceride belirgin yetersizlikler görülmekte ve bu durum öğrenme ile iletişim fırsatlarını kısıtlamaktadır. Son yıllarda, insansı robot aracılı, multisensory ipuçları içeren yenilikçi eğitim yaklaşımları, OSB'li çocukların ortak dikkat becerilerini desteklemede ümit vadetmektedir. Bu çalışma, OSB'li çocuklara ortak dikkat becerilerinin kazandırılmasına yönelik olarak Pepper insansı robotu ve olfaktif uyaranların (doğal limon ve lavanta esans kokuları) entegre edildiği bütüncül bir eğitim modülünün etkililiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Yöntem: Ön test-son test kontrol grubu olmayan tek gruplu yarı deneysel desen modeldeki araştırma, 5 OSB tanılı çocuk üzerinde yürütülmüştür. Dört hafta süren denel işlemde katılımcılar, Pepper adlı insansı robot ve olfaktif uyaranlar (doğal limon esası ve lavanta esansı kokuları) kullanılarak tasarlanan çok oturumlu bir eğitim modülüne tabi tutulmuştur. Bu modül, OSB'li çocuklar için ortak dikkat başlatma, sürdürme ve genelleme alt becerilerine odaklanan; robotlu/robotsuz ile kokulu/kokusuz eğitim oturumlarının kombinasyonundan oluşmaktadır. Modülün teorisi, Gagné'nin öğretim durumları modeli ve Bandura'nın sosyal öğrenme kuramına dayalıdır. Uygulamada, eğitim modülü oturumlarında, OSB'li çocukların dikkatini çekmek ve sürdürmek amacıyla çeşitli hayvan resimlerini eşleme, müzik eşliğinde dans etme ve taklit oyunları gibi etkinlikler kullanılmıştır. Bu etkinliklerde, ortak dikkat başlatma, sürdürme ve genelleme becerilerine ilişkin veriler, gözlem formları ve video kayıtları aracılığıyla toplanmıştır. Toplanan veriler, ilişkili örneklemler için Wilcoxon işaretli sıralar testi ve çoklu ölçümler için Friedman testi ile analiz edilmiştir. Ayrıca, gözlemciler tarafından yapılan puanlamaların tutarlılığını değerlendirmek üzere Sınıf İçi Korelasyon Katsayısı (ICC ? .91) hesaplanmıştır. Bulgular: Yapılan analizlerden elde edilen verilere göre müdahale sonrasında OSB'li çocukların ortak dikkat becerilerinde; insansı robotlu oturumdaki başlatma puan ortalamalarının (M=12,2; SS=2,3) robotsuz oturuma (M=10,2; SS=3,1) göre istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek olduğu görülmüştür. Wilcoxon işaretli sıralar testi sonucunda bu fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur (Z =-2,23, p =.026). Bunu destekler şekilde, gözlem analizlerinde de, insansı robot ile yürütülen etkileşimlerin, OSB'li çocukların ortak dikkati başlatma ve sürdürme performansını önemli ölçüde artırdığı gözlemlenmiştir. Diğer taraftan, denel işlem sürecinde eğitim ortamına eklemlenen olfaktif uyaranların (özellikle doğal limon esansı aroması içeren oturumların), OSB'li çocukların dikkat süreleri ve etkileşim düzeyleri üzerinde istatistiksel (Friedman ?²(2) =21,45, p < .001) olarak anlamlı etkileri belirlenmiştir. Buna dair gözlemlerde, limon olfaktif uyarıcısı verilen oturumlarda OSB'li çocukların dikkat ve etkinlikte kalma düzeyleri, referans (nötr) ortamlara kıyasla anlamlı derecede yüksektir. Ayrıca, OSB'li çocuklar denel işlem sürecinde sergiledikleri ortak dikkat davranışlarını sadece Pepper robotla değil, aynı zamanda öğretmen ile gerçekleştirilen etkileşimlerde (robotlu ortama kıyasla daha düşük düzeyde) başarıyla sergileyebilmişlerdir. Sonuç: Araştırmada geliştirilen, insansı robot ve bütüncül uyaranlar içeren eğitim modülünün, OSB'li çocuklarda ortak dikkat ve alt bileşenlerinin öğretiminde etkili ve uygulama olduğu değerlendirilebilir. Araştırmada, insansı robot ve çok duyulu (görsel, işitsel, kokusal, dokunsal) bütüncül uyaranlar ihtiva eden eğitim modülünün, OSB'li çocukların öğrenme kısıtlarını aşmada etkili olduğu gözlemlenmiştir. Tüm bunlar, gittikçe yaygınlık kazanan OSB sorunu ve bu sorunun eğitimde yol açtığı kısıtları aşmada insansı robot gibi teknoloji tabanlı ve çok duyulu bütüncül yaklaşımların alternatif açılımlar sağlama potansiyelini göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Otizm Spektrum Bozukluğu, Ortak Dikkat Becerileri, Olfaktif Uyarıcılar, İnsansı robot.