KARAHANLI DÖNEMİ ESERLERİNDE “ESMÂ-İ HÜSN”NIN TÜRKÇE KARŞILIKLARI

Abstract

Türkler çoğunlukla 11. yüzyılda İslamiyeti benimsemişlerdir. İlkMüslüman Türk devleti bu dönemde hâkim olan Karahanlı Türk devletidir.Karahanlılar döneminde yazılmış eserler İslami Türk edebiyatınınilk eserleri sayılır. Satır arası Kur’an Tercümesi (Rylands nüshası),Dîv?nu Lug?ti’t-Türk, Kutadgu Bilig ve Atebetü’l-Hak?yık adlı eserlerKarahanlı Türkçesiyle yazılmış ve günümüze kadar gelmiş olan eserlerinbaşlıcalarıdır. Bu eserlerde İslamiyete ait terimler için genellikle Türkçekarşılıklar türetilmiştir. Daha önce Uygurlar döneminde bir gelenekhâlini alan başka dinlere ait kavram isimlerini ve terimleri Türkçeleştirmeuygulamasının İslamiyetin kabul edildiği Karahanlılar döneminde dedevam ettiği görülür. İslamiyeti yeni benimseyen bir toplumda, bu yeniinancı anlatmak, yaymak ve benimsetmek için onların bildiği bir dilikullanmanın gerekli olduğu anlayışıyla bu eserler kaleme alınmıştır. Budönemde türetilen terimlerin pek çoğu sonraki dönemlerde unutulmuş,bunların yerine Arapça terimler kullanılmıştır.Diğer din? terimlerde olduğu gibi Tanrı’nın esm?-i hüsn? adı verilen güzel ad ve sıfatları da Karahanlı dönemi eserlerinde Türkçe ilekarşılanmıştır. Karahanlılar döneminde türetilen bu adlar daha sonrakidönemlerde Türkçe ile yazılmış bir kısım eserlerde de kullanılmış,eserlerin bir kısmında da bu adlar başka Türkçe sözcüklerle karşılanmıştır.Bu çalışmada esm?-i hüsnâ kavramı kısaca tanıtılmış ve KarahanlıTürkçesi ile yazılmış eserlerde kullanılan esmâ-i hüsnânın Türkçekarşılıkları tespit edilmiştir. Taranan eserlerde, Tanrı’nın adı veya sıfatıolarak kullanılan sözcüklerin yer aldığı cümleler verilerek anlamları vekullanım şekilleri örneklendirilmiştir. Sonuçta esmâ-i hüsnânın büyükbir kısmının Karahanlı Türkçesi ile yazılmış eserlerde çeşitli yollarlatüretilen Türkçe sözcüklerle karşılandığı belirlenmiştir.