RADON,DEPREM VE TOPLAM ELEKTRON İÇERİĞİNİN İLİŞKİLERİ ÜZERİNE: OTOREGRESİF TÜMLEŞİK HAREKETLİ ORTALAMA MODELİ

Abstract

Depremlerle toprak radon gazı arasında kimi zaman lineer kimi zaman da lineer olmayan bir ilişki vardır ve Atmosferik toplam elektron içeriği ile depremler arasında da yine sayısal bir ilişki vardır. O hâlde bu üç fiziksel değişken arasında da bir ilişki olmalıdır. Toprak radon gazı, deprem ve atmosferik Toplam Elektron İçeriği (TEİ) arasındaki olası matematiksel ilişkileri belirlemek ve bu değişkenler üzerinde Otoregresif Tümleşik Hareketli Ortalama Modelini elde ederek yorumlamak, bu tez önerisinin temel amaçlarıdır. Bu çalışmada KAFZ üzerinde bulunan Sivas İli Suşehri İlçesi yakınlarında kurulu Rn ölçüm istasyonlarından alınan Rn verilerinin ARIMA modeli oluşturularak topraktan radon salınımının matematiksel modeli elde edildi. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü'nden alınan deprem verileriyle ve TÜBİTAK araştırma projeleri kapsamında geliştirilen İONOLAB (İyonosfer İzleme Laboratuvarı)'dan alınan TEİ değerleriyle Radon verileri karşılaştırıldı. Deprem oluş zamanından önce TEİ ve Radon değerlerinde anomaliler saptandı ve deprem meydana gelmeden önce, ARIMA modeli ile öngörüler yapılabileceği görüldü.

There is sometimes a linear and sometimes a non-linear relationship between earthquakes and soil radon gas and there is also a numerical relationship between the Atmospheric Total Electron Content (TEC) and earthquakes. Then there must be also a relationship between these three physical variables. The main objectives of this thesis proposal are to determine the possible mathematical relationships between soil Rn gas, earthquake and atmospheric TEC and to obtain the Autoregressive Integrated Moving Average Model on these variables. In this study, the mathematical model of radon release from the soil was obtained by creating the ARIMA model of the Rn data taken from the radon measurement stations located near the Sivas Province Suşehri District on the NAFZ. Radon data were compared with earthquake data from Bogazici University Kandilli Observatory and Earthquake Research Institute, and TEC values from IONOLAB (Ionosphere Monitoring Laboratory) developed within the scope of TUBITAK research projects. Anomalies were detected in TEC, Rn values before the earthquake occurred, and before the earthquake occurred, it was seen that predictions could be made with the ARIMA model.