Üstün zekalı ve yetenekli öğrencilerin sosyal ve duygusal sorunlarını anlamak: Açımlayıcı sıralı karma yöntem örneği

Abstract

Bu araştırmanın amacı, üstün zekâlı ve yetenekli öğrencilerin sosyal ve duygusal süreçlerini mükemmeliyetçilik, başarısızlık korkusu ve sosyal anksiyete değişkenleri çerçevesinde incelemektir. Araştırmada açımlayıcı sıralı karma desen kullanılmıştır. Araştırmanın nicel aşamasına 2024–2025 eğitim-öğretim yılında Erzurum Bilim ve Sanat Merkezine (BİLSEM) devam eden 300 öğrenci katılmıştır. Nitel aşamada ise nicel bulgular doğrultusunda belirlenen 16 öğrenci ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Araştırmada veri toplama aracı olarak Çocuk-Ergen Mükemmeliyetçilik Ölçeği, Çocuklar İçin Sosyal Anksiyete Ölçeği ve Performans Başarısızlık Değerlendirme Envanteri kullanılmıştır. Nicel verilerin analizinde betimsel istatistikler, Pearson korelasyon analizi, çoklu doğrusal regresyon analizi ve aracılık analizi kullanılmış; nitel veriler ise içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Araştırmanın nicel bulguları, kendine yönelik mükemmeliyetçilik ve başarısızlık korkusunun sosyal anksiyete üzerinde anlamlı yordayıcı etkileri olduğunu göstermiştir. Ayrıca başarısızlık korkusunun, kendine yönelik mükemmeliyetçilik ile sosyal anksiyete arasındaki ilişkide kısmi aracı role sahip olduğu belirlenmiştir. Buna karşılık sosyal kaynaklı mükemmeliyetçiliğin sosyal anksiyete üzerinde anlamlı bir yordayıcı olmadığı görülmüştür. Nitel bulgular, öğrencilerin başarı baskısı, hata yapma korkusu, sosyal değerlendirilme kaygısı ve öz-değer algısı etrafında yoğun sosyal ve duygusal süreçler yaşadıklarını ortaya koymuştur. Öğrencilerin dışsal beklentileri zamanla içselleştirdikleri ve kendi performans standartlarının bir parçası haline getirdikleri belirlenmiştir.The aim of this study is to examine the social and emotional processes of gifted and talented students within the framework of perfectionism, fear of failure, and social anxiety variables. An explanatory sequential mixed-methods design was employed in the study. The quantitative phase of the research consisted of 300 students attending the Science and Art Center (BİLSEM) in Erzurum during the 2024–2025 academic year. In the qualitative phase, semi-structured interviews were conducted with 16 students selected based on the quantitative findings. Data were collected using the Child-Adolescent Perfectionism Scale, the Social Anxiety Scale for Children, and the Performance Failure Appraisal Inventory. Quantitative data were analyzed through descriptive statistics, Pearson correlation analysis, multiple linear regression analysis, and mediation analysis, while qualitative data were analyzed using content analysis. The quantitative findings revealed that self-oriented perfectionism and fear of failure significantly predicted social anxiety. In addition, fear of failure was found to have a partial mediating role in the relationship between self-oriented perfectionism and social anxiety. In contrast, socially prescribed perfectionism was not found to be a significant predictor of social anxiety. The qualitative findings indicated that students experienced intense social and emotional processes related to achievement pressure, fear of making mistakes, fear of social evaluation, and self-worth perceptions. It was also determined that students gradually internalized external expectations and transformed them into their own performance standards