MANAS DESTANI'NA EKOELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM

Abstract

Manas Destanı, dünyanın en uzun ve henüz tamamlanmamış destanı olarak kabul edilmektedir. Destan, dar anlamda Kırgız Türklerinin olarak kabul edilse de geniş anlamda Türk tarihi ve kültürü açısından zengin bir içeriğe sahip olması nedeniyle bütüncül bir bakışla Türk topluluklarının ortak değeridir. Çalışmada, Manas Destanı, edebiyattaki klasik eleştiri türleri arasına yeni katılan ve gelişimini sürdürmekte olan ekoeleştiri kavramıyla incelenip, sonuçları tarafsız bir bakışla tespit edilmiştir. Araştırma, Naciye YILDIZ'ın "Manas Destanı (W. Radloff) ve Kırgız Kültürü ile İlgili Tespit ve Tahliller'' adlı eseri ile Tuncer GÜLENSOY'un "Manas Destanı" adlı eseri kaynak alınarak; destanda yer alan coğrafya, elementler, hava olayları, bitkiler, hayvanlar, dünya kavramı ve doğaüstü düşünce alanlarının, ekoeleştiriye ait yaklaşımlardan; derin ekoloji, toplumsal ekoloji, ekofelsefe ve çevrecilik yaklaşımları kapsamında incelenmesinden oluşmaktadır. Destanın coğrafyası, kırsal ve göçebe Kırgız kültürünün kadim ata toprakları olmasıyla kendi kutsallığını da içinde barındırır. Bitkiler destanda üzerinde fazla durulmayan bir ekolojik unsurdur. Bitkiler konusu çoğunlukla ağaçlar ve meyveler üzerinden aktarılmıştır. Ağaçlar genellikle kutsal ve koruyucu kabul edildiği için doğa-merkezci yaklaşım görünmekle birlikte meyveler ise hayvan bedenine ait kavramlara benzetilirken hayvan-merkezcilik ön plana çıkmaktadır. Hayvanlara ait bölümlerde ve özellikle atlara verdiği değer, destanın farklı dizelerinde faydacı bir yaklaşımdan çıkarak, destanın kahramanı Manas'ın atı Ak Kula'ya yapılan mükemmelliyetçi tasvirlere ve Manas'ın ölümünden sonra Ak Kula'nın bir insan gibi acı çektiğine yer verilmesi, insani değer atfedilmesi, destanın bu yönleriyle genel anlamda hayvan-merkezci bir yaklaşım sergilediğini göstermektedir. Destanda doğaüstü unsurlar, doğaya ait mekânlar ve hayvanlar ekoeleştiri yöntemleri kullanılarak ele alınmıştır. Çalışma, Türk tarihi ve kültürünün önemli bir yansıması olan Türk edebiyatındaki ekoeleştiri alanında yapılan çalışmalara katkı sunmayı hedeflemektedir.The Manas Epic is considered the world's longest and still unfinished epic. While the epic is narrowly considered a Kyrgyz Turkic tradition, it is a shared treasure of Turkic communities from a holistic perspective, possessing a rich content encompassing Turkish history and culture in a broader sense. This study examines the Manas Epic through the lens of ecocriticism, a newly emerging and evolving form of classical literary criticism, and its results are objectively assessed. The research is based on the work of Naciye YILDIZ titled "Manas Epic (W. Radloff) and Determinations and Analysis on Kyrgyz Culture" and Tuncer GÜLENSOY's work titled "Manas Epic" and consists of examining the geography, elements, weather events, plants, animals, the concept of the world and supernatural thought areas in the epic within the scope of deep ecology, social ecology, eco-philosophy and environmentalism approaches from ecocriticism. The epic's geography, representing the ancient ancestral lands of rural and nomadic Kyrgyz culture, also holds its own sacred significance. Plants are an ecological element not often emphasized in the epic. The subject of plants is mostly conveyed through trees and fruits. While trees are generally considered sacred and protective, a nature-centered approach is evident, fruit is likened to concepts related to the animal body, and zoocentrism comes to the fore. The value given to animals, and especially horses, in the sections on animals, departs from a utilitarian approach in various verses of the epic. The perfectionist depictions of Ak Kula, the horse of Manas, the hero of the epic, and the fact that Ak Kula suffers like a human after Manas's death, along with the attribution of human value, all demonstrate that the epic exhibits a generally zoocentric approach in these aspects. The epic explores supernatural elements, natural settings, and animals. This study aims to contribute to the field of ecocriticism in Turkish literature, a significant reflection of Turkish history and culture.