ORTAOKUL ÖĞRENCİLERİNİN YAPISAL EŞİTLİK MODELLEMESİYLE ÇEVRESELDAVRANIŞLARININ FARKLI DEĞİŞKENLER AÇISINDAN İNCELENMESİ

Abstract

Araştırmanın amacı, ortaokul öğrencilerinin çevresel davranışlarını; çevresel okuryazarlık, çevreye yönelik tutum, cinsiyet, sosyoekonomik statü ve STEM derslerindeki akademik başarı değişkenleri bağlamında incelemek ve söz konusu değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkileri yapısal eşitlik modellemesi ile ortaya koymaktır. Araştırma nicel araştırma yöntemlerinden korelasyonel araştırma modeline göre desenlenmiştir. Araştırmanın hedef evrenini Türkiye'deki ortaokul öğrencileri, ulaşılabilir evrenini ise Elazığ ilindeki ortaokul öğrencileri oluşturmaktadır. Örneklemi, Elazığ ilinde yer alan beş eğitim bölgesinden seçilen toplam beş ortaokulda öğrenim gören 6., 7. ve 8. sınıf düzeyindeki 610 öğrenci meydana getirmektedir. Okullar belirlenirken uygulama sürecinin yönetilebilirliği ve ulaşılabilirlik göz önünde bulundurulmuş; bu doğrultuda amaçsal ve uygun örnekleme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak Demografik Bilgiler Formu, Çevresel Davranış Ölçeği, İlköğretim II. Kademe Öğrencileri İçin Çevre Okuryazarlığı Ölçeği ve İki Faktörlü Çevresel Değerler Modeli (2-ÇDM) Tutum Ölçeği kullanılmıştır. Verilerin analizinde betimsel istatistikler, korelasyon analizi, doğrulayıcı faktör analizi ve yapısal eşitlik modellemesi tekniklerinden yararlanılmıştır. Araştırma bulguları, çevresel okuryazarlığın çevresel davranış üzerinde anlamlı ve pozitif yönde doğrudan etkiye sahip olduğunu gösterirken çevresel tutumun ise bu süreci destekleyen tamamlayıcı bir değişken olduğunu göstermektedir. Ayrıca çevresel okuryazarlığın, çevresel davranış üzerinde çevreye yönelik tutum aracılığıyla dolaylı etkilerinin bulunduğu belirlenmiştir. STEM derslerindeki akademik başarının çevresel okuryazarlık ve çevresel tutumla ilişkili olduğu; sosyoekonomik statünün ise çevresel davranış üzerinde dolaylı etkiler oluşturduğu tespit edilmiştir. Cinsiyet değişkeninin bazı alt boyutlarda farklılaşmaya neden olduğu görülmüştür. Elde edilen bulgular doğrultusunda, çevre eğitimi uygulamalarında çevresel okuryazarlık ve çevresel tutumun birlikte ele alınmasının, öğrencilerin çevresel davranışlarının geliştirilmesinde etkili olacağı sonucuna ulaşılmıştır. Bununla birlikte akademik başarı, aile ve sosyoekonomik koşulların da çevreye ilişkin tutum ve davranışların oluşumunda dikkate alınması gerekmektedir. Araştırmanın, çevre eğitimi alanında kuramsal ve uygulamaya yönelik katkılar sunması beklenmektedir.

The purpose of this study is to examine middle school students' environmental behaviors in the context of environmental literacy, attitudes toward the environment, gender, socioeconomic status, and academic achievement in STEM courses, and to reveal the direct and indirect relationships between these variables using structural equation modeling. The research was designed according to the correlational research model among quantitative research methods. The target population of the research consists of middle school students in Turkey, while the accessible population consists of middle school students in Elazığ province. The sample consists of 610 students in grades 6, 7, and 8 attending a total of five middle schools selected from five educational districts in Elazığ province. Schools were selected based on the manageability and accessibility of the implementation process; in this regard, purposive and convenience sampling methods were used together. The Demographic Information Form, Environmental Behavior Scale, Environmental Literacy Scale for Lower Secondary School Students, and Two-Factor Environmental Values Model (2-FEM) Attitude Scale were used as data collection tools in the study. Descriptive statistics, correlation analysis, confirmatory factor analysis, and structural equation modeling techniques were used in the analysis of the data. Research findings indicate that environmental literacy has a direct, significant, and positive effect on environmental behavior, while environmental attitude is a complementary variable that supports this process. It has also been determined that environmental literacy has indirect effects on environmental behavior through attitudes toward the environment. It has been found that academic success in STEM courses is related to environmental literacy and environmental attitudes, while socioeconomic status has indirect effects on environmental behavior. The gender variable has been seen to cause differentiation in some sub-dimensions. Based on the findings, it was concluded that addressing environmental literacy and environmental attitudes together in environmental education practices would be effective in developing students' environmental behavior. However, academic achievement, family, and socioeconomic conditions must also be considered in the formation of attitudes and behaviors related to the environment. The study is expected to contribute to the field of environmental education both theoretically and practically.