Morfosemantik Sözlükselleşme Örneği Olarak Özbekçenin Tur-, O’tir-, Yot-, Yur- Fiilleri

Abstract

Bu çalışmanın konusunu Özbekçenin tur-, o’tir- yot- ve yur- fiilleri ile bu fiillerden gelişen -b tur-, -b o’tir-, -b yot- ve -b yur- art fiillerinin söz yapımındaki üretkenliği oluşturmaktadır. Söz yapımı, her dilin kendi işleyiş mekanizması içerisinde şekillenen bir disiplin olup yapım yolları da söz konusu dillerin türetim yetenekleri doğrultusunda değişmekte ve çeşitlenmektedir. Literatürde Türkçeye özgü söz yapım yolları arasında ekleme, birleştirme, örnekseme, ikileme, kısaltma, karma ve yardımcı sözler gibi pek çok yöntemden bahsedilir. Bu çalışmada Özbekçenin tur-, o’tir- yot- ve yur- fiilleri isim + fiil kuruluşunda yardımcı sözler yöntemiyle söz yapımında ele alınırken -b tur-, -b o’tir-, -b yot- ve -b yur- art fiilleri ise fiil + zarf fiil + fiil kuruluşunda yardımcı sözler ve ekleme yöntemiyle söz yapımı kapsamında değerlendirilmiştir. Çalışmanın yönteminde nitel veri analizi ve doküman incelemesi tekniği esas alınmış olup örneklem için hâlihazırda Özbekçenin ulaşılabilir, kapsamlı ve güncel sözlüğü olan O’zbek Tilining İzohli Lug’ati’ne bağlı kalınmıştır. Yapılan taramada tur-, o’tir- yot- ve yur- fiillerinin birleşik fiil söz yapımında toplamda otuz altı sözlükselleşme örneği tespit edilirken -b tur-, -b o’tir-, -b yot- ve -b yur- art fiilleriyle gerçekleştirilen söz yapımında ise yirmi beş sözlükselleşme örneği tespit edilmiş olup semantik sözlükselleşme kapsamında deyimleşebildikleri de saptanmıştır. Yanı sıra birleşik fiil kuruluşunda valenzin de söz konusu fiillerin kılınış içeriğindeki evreleri vurgulama yoluyla oluşturulan anlamların dinamik ya da durağan yapılı olması noktasında etkili olabildiği gözlemlenmiş; sözlükselleşme eğiliminin ise en çok tur- fiili ile bu yapıdan gelişen -b tur- art fiilinde olduğu O’zbek Tilining İzohli Lug’ati kapsamında ortaya konulmuştur.

The topic of this study focuses on the productivity of Uzbek verbs tur-, o’tir-, yot-, and yur- and the post verbs derived from them, -b tur-, -b o’tir-, -b yot-, and -b yur-, in word formation. Word formation is a discipline shaped within the operation mechanism unique to each language, and its methods vary and diversify according to the derivational abilities of the respective languages. In the literature, methods specific to Turkish word formation include various techniques such as affixation, compounding, analogy, reduplication, abbreviation, hybrid forms, and auxiliary words. In this study, the Uzbek verbs tur-, o’tir-, yot-, and yur- are discussed in terms of word formation using auxiliary words in noun + verb constructions, while -b tur-, -b o’tir-, -b yot-, and -b yur- post verbs are evaluated within the scope of word formation using auxiliary words and affixation in verb + adverbial verb + verb constructions. The methodology of the study was based on qualitative data analysis and document review techniques, and the O’zbek Tilining İzohli Lug’ati, which is currently the accessible, comprehensive and up-to-date dictionary of Uzbek, was used for the sample. In the research, thirty-six lexicalization examples in the composite verb word formation of tur-, o’tir-, yot-, and yur- verbs were identified, while twenty-five lexicalization examples were identified in the word formation involving the post verbs -b tur-, -b o’tir-, -b yot-, and -b yur-, and it was determined that they could become idiomatic within the scope of semantic lexicalization. In addition, it has been observed that valency in the formation of compound verb constructions can influence the dynamic or static nature of the meanings created by emphasizing the phases of the actional content in these verbs, and within the scope of O’zbek Tilining İzohli Lug’ati, it has been demonstrated that the tendency for lexicalization is most prevalent with the verb tur- and the post verb -b tur-.