AKTULUK (TUNCELİ) ÇEVRESİ TUFA ÇÖKELLERİNİN SEDİMANTOLOJİK VE JEOKİMYASAL ÖZELLİKLERİ

Abstract

Çalışma alanı Tunceli merkez ilçesine bağlı olup, merkeze 8 km uzaklıkta olan Aktuluk köyü çevresindedir. Bölge Doğu Anadolu Toros Orojenik Kuşağı'nda yer almaktadır. Çalışma alanının kayaçlarını; Permiyen yaşlı Karşılar Formasyonu, Paleosen-Eosen yaşlı Tunceli Formasyonu, Miyosen yaşlı Kocakoç Formasyonu, Miyosen-Pliyosen yaşlı Mazgirt Volkanitleri, Kuvaterner yaşlı tufalar oluşturmaktadır. Tufa çökelleri çalışma alanının orta ve güneyinde Paleosen-Eosen yaşlı fliş çökelleri üzerinde uyumsuz olarak yer almakta olup yer yer Munzur Nehri taraçaları (konglomera) ile yanal ve düşey yönde ilişkilidir. Fasiyeslerin iyi gözlendiği yüzeylemelerden 7 kesit ölçülmüştür. Ayrıca kesit alınamayan sarp yerlerde lokasyon belirtilerek istifin özellikleri verilmiştir. Tufaların sedimantolojik özelliklerinin incelenmesi sonucu 14 fasiyes tanımlanmıştır. Bunlar: (1) Fitoherm kireçtaşı, (2) stromatolitik tufa (Fitoherm bağlamtaşı), (3) Yosun (bryophytes) fitoherm kireçtaşı, (4) Fitoklastik kireçtaşı, (5) İntraklastik kireçtaşı, (6) Biyoklastik kireçtaşı (Biyomikrit), (7) Spelotem kireçtaşı (sarkıt, dikit ve kristalin kabuk alt fasiyesleri), (8) Karbonat Breşleri (B) (9) Marn, (10) Çamurtaşı, (11) Eski toprak (Paleosol), (12) Laminalı kumtaşları, (13) Düzlemsel çapraz tabakalı kumtaşları, (14) Masif konglomeralardır. Aktuluk tufalarından alınan 20 örneğin duraylı C ve O izotop değerleri belirlenmiştir. ?13C değerleri 1.80 ile 5.03 arasında; ?18O değerleri -9.96 ile -8.84 arasında değişmektedir. Bu çalışmada tufa örneklerinde 13C değerlerinin yüksek çıkması, sığ dolaşımlı soğuk sularla daha derinden gelen ve 20°C' nin üzerinde sıcaklığa sahip olan termal suların karıştığını göstermektedir. Çalışma alanında farklı seviyelerden ve farklı lokasyonlardan alınan 10 tufa örneğinin majör ve minör element analizi yapılmıştır. Ana elementlerden biri olan Ca'un konsantrasyonu yüksek olup ortalama % 40'dır. En yüksek değere (% 53,60) brofit tufa fasiyesinde, en düşük değere (%38,26) spelotem (akmataş / kristalin kabuk) fasiyesinde ulaşmıştır. Çalışma alanında bütün örneklerde Fe, Mn ve Ba değerleri düşük olup % 1'in altındadır. U/Th yaş verilerine göre Aktuluk tufaları Orta-Geç Pleyistosen'de çökelmiştir. Tufalardan elde edilen U/Th yaşlarına göre; tufalar hem buzul arası (MIS 5) hem de buzul (MIS 6) dönemlerinde çökelmiştir. MIS 5 yağışlı ve ılık dolayısı ile tufa oluşumu için uygun bir dönemdir. MIS 6'daki tufa oluşumları (147.442-164.357 bin yıl) için MIS-6 içindeki ara dönemler (bir buzul dönem içinde yer alan kısa süreli ılık periyodlar) öngörülebilir. Elde edilen verilerle tufaların bariyer-göl, şelale-akarsu ve akarsu-bataklık ortamlarında çökeldiği sonucuna varılmıştır. Anahtar Kelimeler: Tufa, Fasiyes, Jeokimyasal Özellik, SEM, U-Th yaşlandırma, Duraylı İzotop, Element Analizi, Tunceli.The study area is connected to the central district of Tunceli and is around Aktuluk village which is 8 km away from the center. The region is located in the Eastern Anatolian Taurus Orogenic Belt. Basic rocks of the study area; Permian aged Karşılar Formation, Paleocene-Eocene Tunceli Formation, Miocene Kocakoç Formation, Miocene-Pliocene Mazgirt Volcanics, Quaternary aged scales. Tufa deposits are unconformably overlain by Paleocene-Eocene flysch sediments in the middle and south of the study area and are partly laterally and vertically related to the Munzur River Terraces (conglomerates). 7 sections were measured from the outcrops where facies were well observed. In addition, the location of the steep places can not be taken by specifying the characteristics of the sequence is given. As a result of the investigation of sedimentological features of the scales, 14 facies were defined. These are: (1) Phytoherm limestone, (2) Stromatolithic tufa (Phytoherm context stone), (3) Moss (bryophytes) phytoherm limestone, (4) Phytoclastic limestone, (5) Intra-clastic limestone, (6) Bioclastic limestone (Biomicrite), ( 7) Spelotem limestone (stalactite, stalagmite and crystalline crust subfacies), (8) Carbonate breccia, (9) Marl, (10) Mudstone, (11) Paleosol, (12) Laminated sandstones, (13) Planar cross-bedded sandstones are massive conglomerates. Stable C and O isotope values of 20 samples taken from Aktuluk scales were analyzed. ?13C values range from 1.80 to 5.03; ?18O values range from -9.96 to -8.84. In this study, high values of 13C in tufa samples indicate that shallow circulating cold waters and deeper thermal waters are mixed. Waters with temperatures above 20 ° C are defined as thermal waters. Major and minor element analyzes of 10 tufa samples taken from different levels and different locations were performed in the study area. The concentration of Ca, which is one of the main elements, is high and the average is 40%. The highest value (53.60%) was reached in brofit tufa facies and the lowest value (38.26%) was reached in spelotem (flowstone / crystalline crust) facies. Fe, Mn and Ba values of all samples in the study area are low and below 1%. According to U / Th age data, Aktuluk scales were deposited in Middle-Late Pleistocene. According to the U / Th ages obtained from the scales; tufas were deposited in both glacial (MIS 5) and glacial (MIS 6) periods. MIS 5 is a rainy and warm period; thus it is a suitable period for tufa formation. For the tufa formations in MIS 6 (147.442-164.357 thousand years), interstadials (short-term warm periods within a glacial period) within the MIS-6 can be envisaged. As a result of the evaluation of the data obtained, the sediments were deposited in barrier-lake, waterfall-river and swamp environments. Key Words: Tufa, Facies, Geochemical Properties, SEM, U-Th, Stable Isotope, Elemental Analysis, Tunceli.