Yapay zekâ sosyolojisi: Kavramsal bir çerçeve ve alan önerisi

Abstract

Bu çalışma, yapay zekâ teknolojilerinin toplumsal yapılar üzerindeki çok boyutlu etkilerini çözümleyen yeni bir alt disiplin olarak “Yapay Zekâ Sosyolojisi” kavramını kuramsal temelleriyle önermektedir. Dijital dönüşümün yalnızca teknik bir gelişim değil, aynı zamanda kültürel, etik ve kurumsal düzeylerde bir yeniden yapılanma süreci yarattığı savunulmaktadır. Emek rejimlerinin dönüşümü, kültürel üretim biçimlerinin algoritmikleşmesi, kimlik inşası ve mahremiyet alanlarında yapay zekâ sistemlerinin etkileri; Durkheim, Weber, Marx, Bourdieu ve Foucault gibi klasik sosyologların kuramsal çerçeveleriyle tartışılmaktadır. Ayrıca gözetim kapitalizmi, dijital öznellik ve etik hesap verebilirlik gibi çağdaş kavramlar üzerinden yeni kuramsal açılımlar geliştirilmiştir. Yöntemsel olarak çalışma, eleştirel teori, dijital etnografi ve söylem analizi gibi nitel yaklaşımlarla temellendirilmiştir. Yapay zekâ yalnızca bir araç değil, toplumsal normları, ilişkileri ve anlam yapılarını dönüştüren aktif bir toplumsal özne olarak ele alınmaktadır. Yapay Zekâ Sosyolojisi, toplumsal eşitsizlikleri, kültürel kodları ve iktidar ilişkilerini sorgulayan, disiplinlerarası ancak sosyolojik olarak köklenmiş bir yaklaşımı temsil etmektedir. Bu çerçevede çalışma, gelecekte yapılacak deneysel araştırmalar için kuramsal bir zemin oluşturmayı amaçlamaktadır.