HÂREZMLİ HÂFIZ DİVANINDA TÜRK ADI

Abstract

Türk kelimesi, Türkçenin tarihi eserlerinde cins isim olarak \"1. Güzel 2. Güç, kuvvet 3. Güçlü, kuvvetli 4. Olgun, yetişkin\" gibi çeşitli anlamlarda kullanılmıştır. 15. Yüzyılın ilk yarısında yaşayan Çağatay şairi Harezmli Hafız'ın Divanında 70 beyitte \"türk\" kelimesinin cins isim olarak yer aldığı görülmektedir. Şair, divanından anlaşıldığına göre, tasavvufî konulara da değinmekle beraber genellikle aşkla ilgili konuları işlemiştir. Şiirlerinde seven ve sevgili arasındaki ilişkiler dile getirilmektedir. Sevgili, güzelliğinin verdiği güçle 'âşıklarına acımasız ve merhametsiz davranır ve güzelliği oranında 'âşıkları peşinden sürükler. Şiirlerinde yer alan türk-i Hıta, türk-i çîn gibi ifadelerle, Hıta ve Çin'de yaşayan güzellerin köylü gibi davranmaları, hata yapmaya müsait olmaları, kavgacı, yağmacı olmaları gibi özelliklerini dile getirir. Bu beyitlerde de \"türk\" kelimesi de \"güzel\" anlamındadır. Harezmli Hafız, divanında, gücünü güzelliğinden alan ve bu güçle her türlü zulmü yapabilen sevgiliden, sevgililerin en belirgin özelliği olan \"türk = güzel\" sıfatıyla bahsetmiştir. Klasik edebiyatımızda güzellere yakıştırılan güçlü olma, yağmacılık, iyi savaşçı olma gibi bazı yetenekler Türklerde de mevcuttur. Bu ilgiden faydalanan şair, genellikle cins ismi olarak \"güzel\" anlamında kullandığı \"türk\" kelimesini, bir kısım beyitlerinde Türk milletinin adı olarak da kullanmış gibi bir algılama yaratmaktadır. Aynı zamanda şairin kullandığı dil için \"Türki = Türkçe\" demesi ve kendini döneminin en güzel şiirlerini söyleyen \"Türk şairi\" olarak ifade etmesi, \"türk\" kelimesini etnik anlamda kullandığını da göstermektedir.